Quy Nhơn và vùng lân cận là một trong những trung tâm sản xuất đồ gỗ ngoài trời lâu năm của Việt Nam: bàn ghế sân vườn, ghế xếp, ghế tắm nắng, bàn ăn ngoài trời làm từ gỗ keo, bạch đàn rừng trồng và gỗ nhập khẩu, xuất chủ yếu sang châu Âu, Mỹ và một số nước châu Á. Ngành này hình thành từ những xưởng nhỏ sau đổi mới, rồi lớn lên quanh khu công nghiệp Phú Tài, Long Mỹ và lan ra An Nhơn, Tuy Phước, Phù Cát cũ.
Song song với đồ gỗ thành phẩm là ngành dăm gỗ: gỗ keo, bạch đàn từ rừng trồng được băm thành dăm, xuất qua cảng Quy Nhơn làm nguyên liệu giấy, ván. Hai nhánh này dùng chung nguồn rừng trồng nhưng giá trị gia tăng khác nhau rất nhiều.
Bài viết giải thích vì sao ngành gỗ bám rễ ở vùng này, sản phẩm đi qua những công đoạn nào, thị trường đòi hỏi gì về nguồn gốc gỗ, và người lao động nên biết gì. Bài không đưa số kim ngạch hay dự báo; khi cần số liệu, nên xem báo cáo của hiệp hội gỗ địa phương và cơ quan thống kê.
Vì sao đồ gỗ ngoài trời chọn Quy Nhơn
Có ba điều kiện gặp nhau. Thứ nhất là nguyên liệu: vùng đồi núi phía tây Bình Định cũ và cao nguyên lân cận có diện tích rừng trồng keo, bạch đàn lớn, cung cấp gỗ chu kỳ ngắn. Bạch đàn có thớ chắc, chịu thời tiết khá khi được xử lý, hợp cho đồ ngoài trời. Thứ hai là cảng: có cảng ngay trong thành phố giúp đóng container ở xưởng và đưa ra tàu nhanh.
Thứ ba là con người và kinh nghiệm tích luỹ. Từ những năm 1990, các xưởng ở Quy Nhơn đã nhận đơn hàng đồ ngoài trời cho khách châu Âu, học cách làm theo bản vẽ, tiêu chuẩn và nhịp giao hàng của khách nước ngoài. Thợ lành nghề, quản đốc, nhân viên kinh doanh biết ngoại ngữ dần hình thành một lực lượng mà nơi khác không có ngay được.
Đồ gỗ ngoài trời còn có một đặc điểm hợp với vùng này: mẫu mã không quá phức tạp, sản xuất theo lô lớn, cần nhiều lao động ở khâu chà nhám, lắp ráp, hoàn thiện. Điều đó tận dụng được nguồn lao động nông thôn dồi dào của đồng bằng Bình Định cũ.
Một chiếc ghế sân vườn đi qua những công đoạn nào
Quy trình mỗi xưởng một khác, nhưng đường đi của một chiếc ghế gỗ ngoài trời thường như sau:
- Nhận gỗ và phân loại: gỗ tròn hoặc gỗ xẻ về bãi, kiểm nguồn gốc, phân loại theo kích thước và chất lượng.
- Xẻ và sấy: xẻ thành thanh, đưa vào lò sấy để giảm độ ẩm. Sấy không đạt thì sản phẩm cong vênh, nứt khi sang nơi khí hậu khác.
- Gia công chi tiết: bào, cắt, phay, khoan, làm mộng theo bản vẽ. Nhiều xưởng dùng máy điều khiển số cho chi tiết lặp lại.
- Chà nhám: công đoạn tốn nhiều lao động nhất, quyết định độ mịn bề mặt.
- Lắp ráp thử: kiểm khớp, độ vững; nhiều sản phẩm sau đó tháo rời để đóng hộp phẳng tiết kiệm chỗ.
- Hoàn thiện: nhúng dầu, phun sơn hoặc để mộc tuỳ yêu cầu khách.
- Kiểm hàng và đóng gói: kiểm theo tiêu chuẩn khách, đóng thùng, gắn phụ kiện, xếp vào container ngay tại xưởng.
Mỗi công đoạn là một nhóm việc làm khác nhau, từ thợ máy, thợ mộc, công nhân chà nhám, thợ sơn đến nhân viên kiểm hàng. Hiểu quy trình giúp người tìm việc biết mình hợp khâu nào và cần học gì thêm để lên tay nghề.
Gỗ hợp pháp: điều kiện để giữ khách hàng
Các thị trường lớn của đồ gỗ ngoài trời, nhất là châu Âu và Mỹ, ngày càng siết yêu cầu về nguồn gốc gỗ. Nhà nhập khẩu phải chứng minh gỗ không đến từ khai thác bất hợp pháp; một số thị trường còn đòi hỏi chứng minh không liên quan đến phá rừng. Hệ quả là xưởng ở Quy Nhơn phải giữ hồ sơ truy xuất từ rừng trồng hoặc từ nhà cung cấp gỗ nhập khẩu đến sản phẩm cuối.
Chứng chỉ quản lý rừng bền vững như FSC được nhiều khách hàng yêu cầu. Để có gỗ chứng chỉ, chủ rừng phải quản lý rừng theo bộ tiêu chuẩn và được đánh giá định kỳ; xưởng chế biến phải có chứng chỉ chuỗi hành trình sản phẩm để chứng minh gỗ chứng chỉ không bị trộn lẫn. Ở vùng này có những nhóm hộ trồng rừng tham gia quản lý theo chứng chỉ, nhờ đó gỗ bán được giá tốt hơn.
Việt Nam cũng có các cam kết với Liên minh châu Âu về gỗ hợp pháp và hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp trong nước. Chi tiết quy định thay đổi theo thời gian, nên doanh nghiệp cần cập nhật từ cơ quan lâm nghiệp và hiệp hội ngành gỗ. Với người dân trồng rừng, thông điệp đơn giản là: rừng có giấy tờ rõ ràng, khai thác đúng quy trình thì gỗ dễ bán vào chuỗi xuất khẩu.
Đồ gỗ thành phẩm và dăm gỗ: hai con đường của một cây keo
Cùng một cây keo trồng trên đồi ở vùng núi phía tây, có thể đi hai đường rất khác nhau.
| Tiêu chí | Dăm gỗ | Gỗ xẻ làm đồ gỗ |
|---|---|---|
| Tuổi cây khi khai thác | Thường ngắn, cây nhỏ | Cần để lâu hơn, cây to, thân thẳng |
| Chế biến | Băm dăm tại nhà máy gần rừng hoặc gần cảng | Xẻ, sấy, gia công, hoàn thiện nhiều công đoạn |
| Lao động cần | Ít, chủ yếu vận hành máy và vận chuyển | Nhiều, nhiều tay nghề khác nhau |
| Giá trị trên một khối gỗ | Thấp hơn | Cao hơn nhiều |
| Rủi ro thị trường | Phụ thuộc nhu cầu giấy, ván ở vài nước mua lớn | Phụ thuộc đơn hàng nội thất, mùa vụ tiêu dùng phương Tây |
Chủ rừng thường chọn bán sớm làm dăm vì cần vốn quay vòng, dù để cây lớn bán gỗ xẻ có lợi hơn. Các chương trình khuyến khích trồng rừng gỗ lớn nhằm thay đổi lựa chọn này, nhưng người trồng cần đủ sức chờ thêm nhiều năm. Đây là bài toán của sinh kế, không chỉ là bài toán kỹ thuật.
Nhịp đơn hàng theo mùa và những năm khó
Đồ gỗ ngoài trời bán chạy ở châu Âu, Bắc Mỹ vào mùa xuân hè. Muốn hàng lên kệ đúng mùa, xưởng ở Quy Nhơn phải sản xuất và xuất hàng từ khoảng cuối năm trước đến đầu năm sau. Vì vậy, nửa cuối năm thường là thời gian xưởng tuyển thêm người, tăng ca; giữa năm có thể vắng việc hơn. Người lao động quen gọi đây là mùa đơn hàng.
Có những năm thị trường chậm lại vì kinh tế thế giới khó khăn, chi phí vận tải biển tăng vọt hoặc khách hàng còn tồn kho nhiều. Khi đó đơn hàng giảm, xưởng cho nghỉ luân phiên, cắt tăng ca. Những năm như vậy cho thấy rủi ro của việc phụ thuộc vài thị trường và vài dòng sản phẩm. Một số doanh nghiệp tìm cách đa dạng sang đồ nội thất trong nhà, sản phẩm kết hợp kim loại, nhựa giả mây, hoặc thị trường mới.
Chi phí đầu vào cũng góp phần tạo nên những năm khó: giá gỗ nguyên liệu, giá điện, giá sơn, cước container và tỷ giá đều có thể thay đổi giữa lúc ký hợp đồng và lúc giao hàng. Xưởng nhỏ ít vốn chịu sức ép lớn nhất vì không đủ sức dự trữ nguyên liệu khi giá rẻ hay chờ đơn hàng có giá tốt hơn.
Với người lao động, nhịp lên xuống này có nghĩa là thu nhập không đều quanh năm. Biết trước để dành dụm vào mùa nhiều việc, tìm hiểu chế độ bảo hiểm thất nghiệp và học thêm kỹ năng để chuyển khâu khi cần là cách nhiều người trong ngành đã làm.
An toàn và sức khoẻ trong xưởng gỗ
Xưởng gỗ có ba nhóm rủi ro chính. Bụi gỗ mịn từ khâu chà nhám, cắt xẻ có thể gây kích ứng đường hô hấp nếu hít lâu ngày; khẩu trang đúng loại và hệ thống hút bụi là thứ cần có. Tiếng ồn từ máy cưa, máy bào có thể làm giảm thính lực theo năm tháng nếu không có nút tai. Máy móc có lưỡi quay tốc độ cao là nguy cơ tai nạn tay chân nếu thiếu che chắn hoặc làm vội.
Nhóm rủi ro thứ ba là cháy. Bụi gỗ, dăm bào, sơn, dung môi đều dễ cháy; một xưởng không có quy trình phòng cháy, lối thoát hiểm, thiết bị chữa cháy thì một tia lửa nhỏ có thể gây hậu quả lớn. Kiểm tra phòng cháy định kỳ là quy định bắt buộc, không phải thủ tục giấy.
Người lao động có quyền được trang bị bảo hộ, được huấn luyện an toàn và khám sức khoẻ định kỳ theo quy định. Nếu thấy điều kiện làm việc không bảo đảm, có thể phản ánh với công đoàn cơ sở hoặc cơ quan quản lý lao động. Làm lâu năm trong ngành mà giữ được sức khoẻ là thứ đáng giá hơn vài giờ tăng ca.
Hiệp hội, hội chợ và cách doanh nghiệp gỗ tìm khách
Doanh nghiệp gỗ ở Quy Nhơn có hiệp hội ngành nghề riêng của địa phương, là nơi chia sẻ thông tin thị trường, quy định mới về gỗ hợp pháp, tổ chức đoàn đi hội chợ và làm việc với cơ quan nhà nước. Với doanh nghiệp nhỏ, tham gia hiệp hội giúp không phải tự mò mẫm từng thay đổi về tiêu chuẩn của khách hàng nước ngoài.
Khách hàng đồ gỗ ngoài trời thường là nhà nhập khẩu, chuỗi bán lẻ đồ nhà vườn, thương hiệu nội thất ở châu Âu, Mỹ, Úc, Nhật. Họ tìm nhà cung cấp qua hội chợ quốc tế về đồ gỗ, đồ nội thất trong và ngoài nước, qua văn phòng mua hàng đặt tại Việt Nam, hoặc qua giới thiệu từ nhà cung cấp khác. Một mối khách tốt có thể gắn bó với xưởng nhiều năm, đặt hàng đều mỗi mùa.
Điểm yếu thường được nhắc của nhiều xưởng là làm gia công theo mẫu khách giao, ít có thiết kế và thương hiệu riêng, nên giá bị ép và dễ mất khách khi nơi khác chào rẻ hơn. Một số doanh nghiệp đã đầu tư bộ phận thiết kế, phát triển sản phẩm, chào mẫu riêng tại hội chợ. Con đường này tốn kém và chậm, nhưng giúp giữ được phần giá trị cao hơn trong chuỗi. Với sinh viên mỹ thuật ứng dụng, kiến trúc nội thất ở trong vùng, đây là một hướng việc làm đáng tìm hiểu.
Danh sách doanh nghiệp gỗ trên địa bàn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo phường xã và ngành nghề.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ dùng làm đồ ngoài trời ở Quy Nhơn lấy từ đâu?
Có hai nguồn chính: gỗ rừng trồng trong nước như keo, bạch đàn từ vùng núi Bình Định cũ, cao nguyên và các tỉnh lân cận; và gỗ nhập khẩu từ nhiều nước. Tỷ lệ mỗi nguồn thay đổi theo yêu cầu khách hàng, giá và quy định về nguồn gốc.
Vì sao đồ gỗ ngoài trời làm nhiều bằng bạch đàn?
Bạch đàn có thớ chắc, nặng, khi sấy và xử lý đúng thì chịu được nắng mưa khá tốt, lại có nguồn rừng trồng ổn định. Giá thành hợp lý so với gỗ cứng nhiệt đới khiến bạch đàn được dùng rộng rãi cho bàn ghế sân vườn.
Chứng chỉ FSC có bắt buộc không?
Không phải luật bắt buộc chung, nhưng nhiều khách hàng ở châu Âu, Mỹ yêu cầu như điều kiện mua hàng. Doanh nghiệp không có gỗ chứng chỉ có thể mất khách hoặc phải chấp nhận giá thấp hơn. Mỗi khách hàng có yêu cầu riêng, nên phải đọc kỹ hợp đồng.
Người không có tay nghề có xin vào xưởng gỗ được không?
Được, nhiều khâu như chà nhám, đóng gói, phụ việc nhận lao động phổ thông và đào tạo tại chỗ. Muốn lên thợ chính, thợ máy hay thợ sơn thì cần thời gian học việc và tích luỹ kinh nghiệm, có nơi hỗ trợ học nghề.
Ngành gỗ ở đây có gây ô nhiễm không?
Có những tác động như bụi, tiếng ồn, chất thải sơn và nguy cơ cháy nếu quản lý kém. Doanh nghiệp phải tuân thủ quy định môi trường và phòng cháy; người dân sống gần xưởng có thể phản ánh với chính quyền phường xã khi thấy vi phạm.
Hộ trồng keo nên bán dăm hay chờ bán gỗ lớn?
Đây là quyết định của từng hộ dựa trên nhu cầu vốn, diện tích và khả năng chờ đợi. Bài viết không khuyên lựa chọn nào; hộ trồng rừng có thể hỏi cán bộ khuyến lâm, hợp tác xã hoặc nhóm chứng chỉ rừng để có thông tin đầy đủ.