Hội bài chòi là trò vui đầu xuân của làng quê miền Trung, trong đó vùng Bình Định cũ là một trong những nơi giữ hội lâu và đông nhất: người ta dựng một dãy chòi tre quanh bãi đất, người chơi ngồi trong chòi cầm thẻ bài, anh Hiệu ở giữa rút thẻ từ ống tre rồi hô một câu thai bằng điệu hát dân ca, câu cuối báo tên con bài. Chòi nào có đủ ba con bài được hô thì gõ mõ báo thắng và nhận thưởng.
Trò chơi nghe đơn giản, nhưng cái hồn của nó nằm ở lời hô thai: những câu ca dao, câu đố, câu chuyện hát lên giữa sân hội, dí dỏm, có khi châm biếm, có khi răn dạy. Bài này giải thích hội bài chòi diễn ra thế nào, các vai trong hội, con bài, câu thai, và cách khách lạ có thể tham gia cho đúng phép.
Một sân hội bài chòi trông ra sao
Sân hội bài chòi thường là bãi đất trống rộng trong làng, sân đình, sân chợ hoặc bãi cỏ gần trung tâm xã. Người ta dựng các chòi bằng tre, mái lợp tranh hoặc lá, sàn cao hơn mặt đất một khoảng ngang ngực người lớn để người ngồi trong chòi nhìn rõ sân. Các chòi thường xếp thành hai dãy đối diện nhau hoặc vòng thành hình chữ U, số chòi tuỳ nơi, phổ biến khoảng chín đến mười một chòi.
Ở giữa hoặc ở một đầu sân là chòi chính hay chỗ đứng của người điều khiển, gọi là anh Hiệu hoặc chị Hiệu. Bên cạnh có ban nhạc nhỏ với trống, đàn, sanh, kèn, phách, đệm cho lời hô. Mỗi chòi có một chiếc mõ hoặc trống nhỏ để báo hiệu, và một sợi dây hoặc cây sào để chuyển thẻ, chuyển cờ thưởng giữa chòi và anh Hiệu.
Không khí hội rất khác một buổi biểu diễn. Người xem đứng quanh sân, trẻ con chạy giữa các chòi, người bán quà bánh rao hàng, tiếng trống tiếng mõ xen với tiếng cười. Hội bài chòi là chỗ cả làng gặp nhau đầu năm, và việc ai thắng con bài nào chỉ là cái cớ để tụ họp, nghe hát, chuyện trò.
Anh Hiệu: người làm nên hồn của hội
Anh Hiệu không chỉ là người rút thẻ. Anh là người hát chính, người dẫn dắt, người kể chuyện và người giữ nhịp cả hội. Mỗi lần rút một thẻ từ ống tre, anh Hiệu không đọc ngay tên con bài mà hát một câu thai, có khi vài câu, có khi cả một đoạn dài, để người chơi đoán. Tên con bài thường nằm ở cuối câu thai, khiến cả sân phải chú ý nghe đến chữ cuối cùng.
Câu thai có thể là ca dao quen thuộc, câu đố, câu chuyện ngắn về đời sống làng quê, chuyện tình duyên, chuyện làm ăn, có khi là lời châm biếm thói hư tật xấu. Anh Hiệu giỏi biết ứng tác câu mới theo chuyện vừa xảy ra trong làng, làm người nghe bật cười hoặc gật gù. Giọng hát dựa trên các điệu dân ca quen tai của vùng, có những điệu được nhắc nhiều như xuân nữ, cổ bản.
Một anh Hiệu được làng quý thường có giọng tốt, thuộc nhiều câu thai, biết đọc không khí sân hội để lúc nhanh lúc chậm, lúc vui lúc lắng. Có những người làm anh Hiệu nhiều chục năm, được biết tên trong cả vùng. Chính những người này là kho lưu giữ lời thai, điệu hát, và nhiều câu thai chỉ còn sống trong trí nhớ của họ.
Các vai và vật dụng trong hội bài chòi
Nếu mới đến hội lần đầu, nắm được ai làm gì và mỗi vật dụng dùng vào việc gì sẽ giúp bạn theo dõi dễ hơn:
| Vai hoặc vật dụng | Ở đâu trong sân hội | Vai trò |
|---|---|---|
| Anh Hiệu, chị Hiệu | Chỗ đứng giữa sân hoặc chòi chính | Rút thẻ, hô câu thai, điều khiển nhịp hội |
| Ban nhạc | Cạnh chỗ anh Hiệu | Đệm trống, đàn, kèn, phách cho lời hô |
| Người chơi | Ngồi trong các chòi | Giữ thẻ bài, nghe hô, báo khi có con bài được gọi |
| Ống thẻ | Trong tay anh Hiệu | Chứa các thẻ con bài để rút ngẫu nhiên |
| Thẻ bài | Phát cho mỗi chòi | Mỗi chòi thường giữ ba thẻ, mỗi thẻ là một con bài |
| Mõ, trống con | Treo ở mỗi chòi | Gõ báo hiệu khi chòi có con bài vừa được hô hoặc đã đủ ba con |
| Cờ thưởng | Anh Hiệu hoặc người phụ việc mang tới | Trao cho chòi thắng cùng phần thưởng nhỏ |
Ở nhiều nơi, người phụ việc chạy giữa sân chuyển thẻ, mang cờ, mang phần thưởng tới chòi thắng, có khi kèm một tràng trống mừng. Khoảnh khắc chòi thắng gõ mõ liên hồi, cả sân reo lên, là lúc vui nhất của mỗi ván.
Con bài: những cái tên nghe đã thấy vui
Bộ bài chòi gồm khoảng ba chục con bài, thường chia thành các pho với tên gọi như văn, vạn, sách, mỗi con có một cái tên dân dã. Những tên được nhắc nhiều như Ông Ầm, Bạch Huê, Thái Tử, Nhứt Trò. Các con bài được vẽ hoặc in trên thẻ tre, giấy bồi, hình vẽ theo lối tranh dân gian, đơn giản mà dễ nhận.
Tên con bài là chất liệu để anh Hiệu sáng tác câu thai. Chẳng hạn với một con bài mang tên đồ vật hay con vật, anh Hiệu có thể hát một câu ca dao có hình ảnh đó, để người nghe đoán trước khi chữ cuối vang lên. Người chơi lâu năm nghe vài câu đầu đã biết con bài nào sắp được gọi, nhưng vẫn phải chờ đến chữ cuối mới được gõ mõ.
Không phải nơi nào cũng dùng đúng một bộ tên. Cách gọi, cách vẽ, số lượng con bài có khác nhau theo vùng và theo thời gian. Nếu bạn đi hội ở nhiều nơi, sẽ thấy mỗi nơi có chút biến đổi. Điều giữ nguyên là cấu trúc chơi và vai trò trung tâm của câu thai.
Một ván bài chòi diễn ra thế nào
Mỗi nơi có cách tổ chức hơi khác, nhưng một ván bài chòi thường đi theo các bước sau:
- Phát thẻ: người chơi vào chòi, nhận thẻ bài. Mỗi chòi giữ một số thẻ, thường là ba thẻ khác nhau.
- Khai cuộc: ban nhạc nổi trống, anh Hiệu chào sân, hát vài câu mở đầu, giới thiệu ván chơi.
- Rút và hô: anh Hiệu rút một thẻ từ ống, hát câu thai, cuối câu là tên con bài.
- Báo trúng: chòi nào có con bài vừa được gọi thì gõ mõ một tiếng báo, người phụ việc chuyển thẻ hoặc đánh dấu.
- Tiếp tục: anh Hiệu rút thẻ tiếp, hô tiếp, cho đến khi có một chòi có đủ cả ba con bài được gọi.
- Tới: chòi đủ ba con gõ mõ liên hồi, hô "tới". Ban nhạc nổi trống mừng, người phụ việc mang cờ thưởng tới chòi thắng.
- Ván mới: thu thẻ, phát lại, bắt đầu ván sau.
Phần thưởng thường mang tính tượng trưng: lá cờ, chút quà nhỏ, ly rượu chúc mừng. Người xưa coi được thưởng đầu năm là điềm vui, lấy may cho cả năm. Cái người ta nhớ sau hội thường không phải mình thắng bao nhiêu ván, mà là câu thai nào hay, anh Hiệu nào hát giỏi.
Vì sao bài chòi gắn với những ngày đầu năm
Hội bài chòi gắn với Tết vì đó là quãng thời gian hiếm hoi trong năm người làng nông nghiệp được nghỉ ngơi. Lúa đã gặt, ruộng chờ vụ mới, người đi làm ăn xa đã về. Một sân đất trống, vài cây tre, mái lá là đủ dựng chòi; ban nhạc và anh Hiệu thường là người trong làng hay làng bên. Chi phí thấp mà cả làng cùng vui được nhiều ngày.
Ngày đầu năm cũng là lúc người ta thích những điều lấy may. Được gọi đủ ba con bài, nhận lá cờ thưởng trong tiếng trống mừng được coi là điềm tốt cho cả năm. Nhiều người không quan tâm tới phần thưởng mà chỉ muốn ngồi trong chòi nghe hát, nghe chuyện, thấy mình là một phần của làng sau một năm làm lụng.
Hội bài chòi còn là nơi người trẻ gặp nhau. Ngày trước, trai gái trong vùng dịp Tết rủ nhau đi hội, ngồi chòi, nghe những câu thai bóng gió chuyện tình duyên, có khi chính anh Hiệu ứng tác câu thai trêu một đôi đang để ý nhau. Những câu chuyện như thế còn được người lớn tuổi kể lại, cho thấy hội không chỉ là trò chơi mà là một phần đời sống xã hội của làng.
Khách lạ tham gia hội bài chòi: vài điều nên biết
Hỏi ban tổ chức trước. Nhiều hội có người hướng dẫn hoặc người bán thẻ. Hỏi cách vào chòi, mỗi chòi ngồi được mấy người và quy định của hội năm đó.
Ngồi chung chòi với người địa phương. Đây là cách dễ nhất để hiểu luật và nghe giải thích câu thai. Người làng thường vui khi có khách lạ cùng chơi.
Nghe đến chữ cuối. Đừng vội gõ mõ khi mới nghe nửa câu thai. Tên con bài nằm ở cuối, và gõ nhầm sẽ làm cả chòi bị cười.
Xem là vui xuân. Hội bài chòi là sinh hoạt văn hoá, phần thưởng nhỏ mang tính lấy may. Hãy tham gia với tinh thần nghe hát, chuyện trò, không nặng chuyện được thua.
Giữ trật tự với người biểu diễn. Không chen vào chỗ anh Hiệu và ban nhạc. Muốn chụp ảnh, quay phim người biểu diễn ở cự ly gần thì xin phép trước.
Hội bài chòi hôm nay ở vùng Bình Định cũ
Ngày trước, hội bài chòi diễn ra ở rất nhiều làng mỗi dịp Tết, kéo dài nhiều ngày đầu năm. Theo thời gian, cùng với những thay đổi của đời sống nông thôn, số làng tự tổ chức hội giảm đi. Hội bài chòi hiện nay thường được tổ chức ở những điểm lễ hội lớn của địa phương, các khu du lịch, phố đi bộ, sân văn hoá, có sự hỗ trợ của chính quyền và các câu lạc bộ bài chòi.
Ở vùng Bình Định cũ có nhiều câu lạc bộ bài chòi dân gian ở phường xã, quy tụ những người yêu thích hô bài chòi, có cả nghệ nhân lớn tuổi và người trẻ. Họ tập luyện, biểu diễn trong các dịp lễ, Tết, và truyền lại câu thai, điệu hát cho lớp sau. Sau khi tỉnh hợp nhất vào Gia Lai, các câu lạc bộ vẫn hoạt động theo phường xã mới.
Với khách đến Quy Nhơn hay các thị xã cũ vào dịp Tết, tìm một hội bài chòi để xem và chơi là cách gần nhất để chạm vào văn hoá dân gian của vùng. Thời gian và địa điểm tổ chức thay đổi theo từng năm, nên hỏi người dân, nơi lưu trú hoặc theo dõi thông báo của địa phương trước khi đi.
Câu hỏi thường gặp
Bài chòi có phải trò chơi ăn tiền không?
Hội bài chòi truyền thống là sinh hoạt văn hoá đầu xuân. Người chơi thường mua thẻ với khoản nhỏ mang tính lệ, phần thưởng là cờ và quà tượng trưng để lấy may. Cái chính là nghe hát, xem hội, gặp gỡ cả làng.
Câu thai trong bài chòi là gì?
Câu thai là lời anh Hiệu hát khi rút một thẻ bài, thường là ca dao, câu đố, câu chuyện ngắn, cuối câu có tên con bài. Người chơi phải nghe đến chữ cuối mới biết con bài nào được gọi. Câu thai là phần làm nên hồn của hội.
Một hội bài chòi có bao nhiêu chòi?
Tuỳ nơi, phổ biến khoảng chín đến mười một chòi, xếp thành hai dãy hoặc hình chữ U quanh sân. Ngoài các chòi cho người chơi còn có chỗ cho anh Hiệu và ban nhạc.
Khách du lịch có thể chơi bài chòi không?
Có. Ở các điểm tổ chức hội dịp Tết, khách có thể mua thẻ, vào chòi ngồi cùng người địa phương. Nên hỏi người tổ chức về cách chơi và quy định, và tham gia với tinh thần vui xuân.
Hội bài chòi thường tổ chức vào lúc nào?
Chủ yếu vào những ngày Tết và đầu xuân, ngoài ra có thể có trong các lễ hội, sự kiện văn hoá của địa phương. Lịch cụ thể thay đổi hằng năm; nên hỏi người dân hoặc theo dõi thông báo của phường xã trước khi đi.