Thành Đồ Bàn ở An Nhơn: kinh đô Vijaya của Champa còn lại những gì trên mặt đất

Thành Đồ Bàn (còn gọi Chà Bàn) là dấu tích của Vijaya, kinh đô vương quốc Champa trong khoảng từ quanh năm 1000 đến năm 1471, nằm ở vùng xã Nhơn Hậu cũ của thị xã An Nhơn, nay thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai. Ngày nay trên mặt đất còn lại những đoạn tường thành bằng đất, dấu vết hào nước, ngọn Tháp Cánh Tiên và một số công trình của các thời sau. Phần lớn những gì từng là kinh đô đã nằm dưới ruộng vườn và nhà cửa.

Sau khi Champa mất Vijaya, chính quyền Tây Sơn ở thế kỷ 18 đã dựa trên nền thành cũ để xây thành Hoàng Đế. Vì vậy di tích mang hai lớp lịch sử chồng lên nhau, và nhiều người đến đây ngạc nhiên khi thấy bên cạnh tháp Chăm là những công trình mang dấu ấn thời Tây Sơn và thời Nguyễn. Bài này giúp bạn phân biệt các lớp ấy và biết nên kỳ vọng gì khi đến.

Vijaya là gì và vì sao kinh đô dời về đây

Vijaya là tên một vùng, cũng là tên kinh đô của Champa ở khu vực Bình Định ngày nay. Các sử liệu và nghiên cứu thường cho rằng khoảng năm 1000, trước sức ép ở phía bắc, triều đình Champa rời vùng Quảng Nam về Vijaya. Từ đó trong khoảng bốn thế kỷ rưỡi, Vijaya là trung tâm chính trị của vương quốc, dù có những giai đoạn bị đánh chiếm hoặc chia cắt.

Vị trí này có nhiều ưu thế. Thành nằm trên đồng bằng sông Kôn, đất phù sa đủ nuôi một kinh đô. Theo đường sông và đầm Thị Nại, thuyền ra được biển, nơi có cảng thị buôn bán với thương nhân nước ngoài. Phía tây là núi, phía đông là đầm và biển, tạo lớp phòng thủ tự nhiên. Đường bộ dọc ven biển nối Vijaya với các vùng Champa phía nam. Kinh đô vì thế không chỉ là thành trì quân sự mà còn là đầu mối của cả một vùng kinh tế.

Năm 1471, vua Lê Thánh Tông đem quân đánh chiếm Vijaya. Đây được coi là bước ngoặt khiến Champa mất vùng trung tâm, thu hẹp dần về phía nam. Vùng đất Bình Định từ đó bước vào giai đoạn người Việt khai khẩn, với tên gọi và cách tổ chức hành chính khác.

Các lớp lịch sử chồng lên nhau ở Đồ Bàn

Đến di tích, bạn sẽ dễ hiểu hơn nếu biết mỗi thứ mình nhìn thấy thuộc thời nào. Bảng dưới tóm tắt theo nét lớn; mốc nào không chắc được ghi theo khoảng thế kỷ.

Chính vì nhiều lớp như vậy mà tên gọi cũng dễ lẫn: có người gọi cả khu là thành Đồ Bàn, có người gọi là thành Hoàng Đế. Cả hai đều đúng ở mức độ nào đó, tuỳ đang nói về thời Champa hay thời Tây Sơn.

Những gì bạn thật sự nhìn thấy khi đến

Tháp Cánh Tiên. Đây là công trình Chăm nổi bật nhất còn đứng trong khu vực, một ngọn tháp đơn cao, dáng thanh. Tên Cánh Tiên được giải thích theo dân gian là do các khối trang trí ở góc mái trông như cánh chim. Tháp đã qua trùng tu, có phần gạch mới bổ sung xen với gạch cũ.

Tường thành bằng đất. Những đoạn tường đất cao, nay phủ cỏ và cây bụi, chạy dài qua ruộng vườn. Nếu không được chỉ, nhiều người đi ngang mà không biết đó là tường của một kinh đô. Đứng trên một đoạn tường, bạn có thể hình dung vòng thành rộng lớn đến đâu.

Dấu vết của thời Tây Sơn và thời Nguyễn. Trong khu di tích có những công trình như lăng, bia thuộc các thời sau. Bạn nên đọc bảng giới thiệu tại chỗ để biết công trình nào thuộc thời nào, tránh nhầm tất cả là của Champa.

Hiện vật khảo cổ. Các đợt khai quật đã tìm thấy nền móng kiến trúc, gạch, ngói, đồ gốm và tác phẩm điêu khắc đá. Phần lớn hiện vật quý được đưa về bảo quản, trưng bày ở bảo tàng, nên tại hiện trường chủ yếu là nền đất và kết cấu còn lại.

Đồ Bàn và các tháp quanh vùng: một kinh đô, nhiều điểm

Một kinh đô không chỉ có tường thành. Quanh Vijaya là cả một hệ thống công trình: tháp trên các đồi xung quanh, cảng ở đầm Thị Nại, những khu cư trú dọc sông. Nhiều nhà nghiên cứu coi các cụm tháp ở An Nhơn, Tuy Phước, Tây Sơn cũ như những điểm thuộc vùng ảnh hưởng của kinh đô này, cho nên muốn hiểu Đồ Bàn, bạn nên đi thêm ít nhất một hai cụm tháp lân cận.

Tháp Phú Lốc trên ngọn đồi gần đó cho tầm nhìn xuống đồng bằng nơi kinh đô từng đứng. Tháp Bánh Ít ở phía nam, gần đường ra đầm Thị Nại, nằm trên lối đi giữa kinh đô và biển. Tháp Bình Lâm thì ở sát vùng đầm, nơi được cho là gần cảng Thị Nại xưa. Ghép các điểm này lại, bạn có được một bức tranh không gian khá rõ: thành ở giữa đồng, tháp trên đồi, cảng ở cửa đầm.

Cách nhìn này cũng giải thích vì sao các tháp Bình Định có xu hướng đứng trên cao. Từ thành nhìn ra, những ngọn tháp trên đồi là mốc định hướng. Từ ngoài đầm nhìn vào, chúng báo hiệu đã gần đến kinh đô.

Những câu hỏi lịch sử vẫn còn bỏ ngỏ

Dù đã có nhiều đợt khảo sát, nhiều điều về Vijaya chưa được biết chắc. Khi đọc tài liệu, bạn nên dè dặt với những mô tả quá chi tiết. Các câu hỏi lớn còn được bàn gồm:

• Quy mô chính xác và cấu trúc bên trong của kinh đô ở từng thời kỳ, vì thành được sửa đi sửa lại nhiều lần.
• Ranh giới giữa phần do Champa xây và phần do Tây Sơn bồi đắp trên những đoạn tường thành.
• Vị trí và hoạt động cụ thể của cảng Thị Nại, nơi được nhắc nhiều trong sử liệu nhưng dấu vết trên thực địa còn hạn chế.
• Niên đại chính xác của từng ngọn tháp, vì nhiều tháp không có bia ký đi kèm, phải ước định qua phong cách kiến trúc.
• Tên gọi các công trình trong kinh đô, vốn chủ yếu biết qua sử liệu nước ngoài và bia ký rời rạc.

Khi gặp một con số rất cụ thể về chiều dài tường thành hay số cung điện, hãy hỏi nguồn của nó. Câu trả lời trung thực nhất trong nhiều trường hợp là "còn đang nghiên cứu".

Từ thành Hoàng Đế đến cái tên Bình Định

Hơn ba thế kỷ sau năm 1471, vùng thành cũ lại trở thành trung tâm quyền lực. Nhà Tây Sơn nổi lên từ vùng đất này vào cuối thế kỷ 18; Nguyễn Nhạc xưng đế và chọn thành trên nền Đồ Bàn làm nơi đóng đô, gọi là thành Hoàng Đế. Việc chọn lại đúng vị trí kinh đô Champa xưa cho thấy những ưu thế địa lý của đồng bằng sông Kôn vẫn còn nguyên giá trị sau mấy trăm năm.

Cuối thế kỷ 18, thành là nơi giao tranh ác liệt giữa quân Tây Sơn và quân Nguyễn Ánh, đổi chủ nhiều lần. Sau khi chiếm được thành, phía Nguyễn đổi tên thành là Bình Định, và tên này về sau trở thành tên của cả vùng đất, rồi tên tỉnh suốt hai thế kỷ. Nói cách khác, cái tên Bình Định mà người ta vẫn dùng đến hôm nay sinh ra chính tại khu di tích này. Phần lịch sử tên gọi được bàn kỹ ở danh mục lịch sử của trang; ở đây chỉ cần biết rằng khi đứng ở Đồ Bàn, bạn đang đứng ở nơi khởi đầu của cả hai câu chuyện: kinh đô Champa và tên gọi Bình Định.

Lò gốm quanh kinh đô: kinh tế của Vijaya

Một kinh đô sống được nhờ sản xuất và buôn bán, không chỉ nhờ thành lũy. Ở vùng An Nhơn cũ, các nhà khảo cổ đã phát hiện những khu lò gốm thời Champa, nổi tiếng nhất là khu lò Gò Sành. Gốm ở đây gồm bát, đĩa, bình, hũ, có loại tráng men màu xanh, nâu, với hoa văn in hoặc vẽ. Điều đáng chú ý là gốm cùng loại đã được tìm thấy ở một số con tàu đắm và di chỉ ngoài lãnh thổ Việt Nam, gợi ý rằng sản phẩm từ vùng Vijaya từng theo đường biển đi xa.

Phát hiện này giúp thay đổi cách nhìn về Vijaya: không chỉ là thành trì quân sự với những ngọn tháp, mà còn là một trung tâm thủ công có hàng hoá xuất khẩu qua cảng Thị Nại. Niên đại cụ thể của các lò và quy mô sản xuất vẫn đang được nghiên cứu, nên con số nào quá chắc chắn bạn nên đối chiếu nguồn. Muốn tận mắt xem gốm Gò Sành, nơi phù hợp nhất là bảo tàng, vì các khu lò ngoài thực địa chủ yếu là gò đất và mảnh vỡ, khó hình dung với người không chuyên.

Đi thăm Đồ Bàn: sắp xếp và cách xem

Khu di tích nằm ở vùng An Nhơn cũ, cách trung tâm Quy Nhơn một đoạn đi xe theo hướng quốc lộ 1 về phía bắc. Hãy tra theo tên "thành Hoàng Đế" hoặc "tháp Cánh Tiên" vì đây là hai tên thường được dùng nhất trên ứng dụng bản đồ và biển chỉ đường. Khu vực rộng, nhiều điểm nằm giữa ruộng vườn, nên có xe máy hoặc xe đạp sẽ dễ di chuyển hơn đi bộ.

Thứ tự xem hợp lý là bắt đầu ở khu có bảng giới thiệu và tháp Cánh Tiên, sau đó đi dọc một đoạn tường thành để cảm nhận quy mô, cuối cùng mới xem các công trình thời sau. Buổi sáng ánh sáng chiếu vào mặt đông của tháp, chụp ảnh đẹp hơn; trưa hè thì khu vực khá nắng và ít bóng mát.

Nếu muốn xem hiện vật, nên ghé bảo tàng ở Quy Nhơn (trước đây là bảo tàng tổng hợp của tỉnh Bình Định, tên gọi có thể đã điều chỉnh sau hợp nhất) hoặc Bảo tàng Quang Trung ở Tây Sơn cũ. Ở đó có tượng đá, phù điêu và gạch trang trí mà bạn khó thấy trọn vẹn tại hiện trường.

Câu hỏi thường gặp

Thành Đồ Bàn và thành Hoàng Đế có phải là một không?

Gần như cùng một vị trí nhưng khác thời kỳ. Đồ Bàn là tên gắn với kinh đô Vijaya của Champa, còn thành Hoàng Đế là thành do nhà Tây Sơn sửa sang và xây dựng trên nền cũ vào thế kỷ 18. Di tích ngày nay mang dấu vết của cả hai thời.

Vijaya làm kinh đô Champa trong bao lâu?

Theo cách hiểu phổ biến, khoảng từ quanh năm 1000 đến năm 1471, tức chừng bốn thế kỷ rưỡi. Trong khoảng ấy có những giai đoạn kinh đô bị chiếm hoặc vương quốc bị chia cắt, nên đây là mốc tổng quát chứ không phải một thời kỳ liền mạch.

Thành Đồ Bàn nay thuộc phường, xã nào?

Di tích nằm ở vùng xã Nhơn Hậu cũ của thị xã An Nhơn. Theo sắp xếp từ 1/7/2025, xã Nhơn Hậu cũ thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai. Biển chỉ dẫn và tài liệu cũ có thể vẫn ghi tên Nhơn Hậu, An Nhơn, Bình Định.

Đến thành Đồ Bàn có thấy cung điện không?

Không. Cung điện, nhà cửa của kinh đô xưa không còn đứng trên mặt đất; những gì còn lại là tường thành bằng đất, tháp Cánh Tiên, một số nền móng đã khai quật và các công trình của thời sau. Muốn hình dung, nên xem thêm hiện vật ở bảo tàng.

Năm 1471 có ý nghĩa gì với vùng đất này?

Đó là năm quân Đại Việt dưới thời vua Lê Thánh Tông chiếm Vijaya. Từ đó vùng đất Bình Định bước vào giai đoạn khai khẩn và quản lý của người Việt, còn trung tâm Champa thu hẹp về phía nam, quanh vùng Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thuận ngày nay.

Nên đi thành Đồ Bàn vào buổi nào?

Buổi sáng sớm hoặc chiều muộn là dễ chịu nhất, vì khu vực rộng, ít bóng mát và mùa hè nắng gắt. Mùa mưa, từ khoảng tháng 9 đến tháng 12, đường đất quanh tường thành có thể lầy, nên chọn ngày khô ráo nếu muốn đi dọc tường.