Vùng Bình Định cũ (từ 1/7/2025 thuộc tỉnh Gia Lai) còn khoảng một chục ngọn tháp Chăm đứng được, gom trong bảy, tám cụm, nhiều hơn hầu hết các địa phương khác ở miền Trung. Năm cụm được nhắc đến nhiều nhất là Tháp Đôi ngay giữa Quy Nhơn, Tháp Bánh Ít trên đồi ở Tuy Phước cũ, Tháp Cánh Tiên trong thành Đồ Bàn ở An Nhơn cũ, Tháp Dương Long ba ngọn ở Tây Sơn cũ và Tháp Phú Lốc trên đồi ở An Nhơn cũ. Ngoài ra còn những ngọn đơn lẻ như Bình Lâm và Thủ Thiện.
Lý do vùng này dày tháp như vậy nằm ở lịch sử: trong khoảng bốn thế kỷ, từ quanh năm 1000 đến năm 1471, kinh đô của vương quốc Champa đặt ở Vijaya, tức vùng thành Đồ Bàn ngày nay. Phần lớn tháp còn lại ở Bình Định có niên đại thường được xếp vào khoảng thế kỷ 11 đến 13, cùng thời với kinh đô ấy. Bài này liệt kê từng cụm, ghi cả tên đơn vị hành chính cũ lẫn mới để bạn tìm đường, rồi gợi ý cách gom thành một hoặc hai ngày đi.
Vì sao Bình Định cũ có nhiều tháp Chăm như vậy
Champa là một vương quốc cổ trải dọc dải đất miền Trung, gồm nhiều tiểu vùng nối với nhau qua các cửa sông và cảng biển. Trung tâm quyền lực dời dần về phía nam theo thời gian: từ vùng Quảng Nam (Amaravati, nơi có Mỹ Sơn, Trà Kiệu) xuống vùng Bình Định (Vijaya), rồi sau năm 1471 thu hẹp về vùng Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thuận, Bình Thuận ngày nay. Bình Định nằm đúng ở giai đoạn giữa, khi Vijaya là kinh đô, nên các công trình xây trong thời kỳ này tập trung quanh đồng bằng sông Kôn và đầm Thị Nại.
Đồng bằng sông Kôn cho lúa, đầm Thị Nại là cửa ngõ ra biển cho thuyền buôn, còn những gò đồi thấp nổi lên giữa đồng là nơi lý tưởng để dựng tháp: đứng từ xa đã thấy, nền đất cao ráo, tránh được nước lũ mùa mưa. Đó là lý do khi đi trên quốc lộ 1 hay quốc lộ 19 qua An Nhơn, Tuy Phước, Tây Sơn cũ, bạn thường bắt gặp một khối gạch đỏ sẫm trên ngọn đồi xa. Mỗi cụm tháp gần như luôn gắn với một địa hình như vậy, cho nên tìm tháp cũng là cách đọc địa hình đồng bằng Bình Định.
Một điểm cần biết trước khi đi: các tháp này là công trình kiến trúc gạch nung, xây trong một giai đoạn dài và đã qua nhiều đợt gia cố, trùng tu trong mấy chục năm gần đây. Có chỗ bạn thấy gạch cũ sẫm màu xen gạch mới tươi hơn. Đó không phải là "làm giả" mà là dấu vết bảo tồn, và học cách nhận ra hai lớp gạch giúp bạn hiểu công trình tốt hơn.
Bảng các cụm tháp Chăm chính ở Bình Định cũ
Bảng dưới ghi tên đơn vị cũ (trên giấy tờ, biển chỉ dẫn cũ, bản đồ cũ) và phường, xã mới từ 7/2025 theo danh mục sắp xếp đơn vị hành chính. Niên đại là khoảng thường được các nhà nghiên cứu nêu, không phải mốc chính xác.
| Cụm tháp | Số ngọn còn lại | Địa giới cũ | Phường, xã mới (tỉnh Gia Lai) | Niên đại thường nêu |
|---|---|---|---|---|
| Tháp Đôi | 2 | phường Đống Đa, TP Quy Nhơn | phường Quy Nhơn | khoảng cuối thế kỷ 12 – đầu thế kỷ 13 |
| Tháp Bánh Ít (tháp Bạc) | 4 | xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước | xã Tuy Phước Bắc | khoảng cuối thế kỷ 11 – đầu thế kỷ 12 |
| Tháp Cánh Tiên (tháp Đồng) | 1 | xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn | phường An Nhơn | khoảng thế kỷ 11 – 12 |
| Tháp Dương Long (tháp Ngà) | 3 | xã Tây Bình, huyện Tây Sơn | xã Bình An | khoảng cuối thế kỷ 12 |
| Tháp Phú Lốc (tháp Vàng) | 1 | phường Nhơn Thành, thị xã An Nhơn | phường An Nhơn Bắc | khoảng thế kỷ 12 |
| Tháp Bình Lâm | 1 | xã Phước Hoà, huyện Tuy Phước | xã Tuy Phước Đông | khoảng thế kỷ 11 – 12 |
| Tháp Thủ Thiện | 1 | xã Bình Nghi, huyện Tây Sơn | xã Tây Sơn | khoảng thế kỷ 12 |
Cách gọi tháp Vàng, Bạc, Đồng, Ngà là tên dân gian thường được nhắc, không phải vì tháp làm bằng những thứ ấy. Khi hỏi đường người địa phương, tên quen miệng như "tháp Bánh Ít", "Tháp Đôi" dễ được hiểu hơn tên phường xã mới, vốn mới dùng từ giữa năm 2025.
Năm cụm nên xem trước nếu chỉ có ít thời gian
Tháp Đôi — tiện nhất. Nằm trong lòng Quy Nhơn, đi bộ hoặc xe máy vài phút từ trung tâm. Hai ngọn tháp có mái hình chóp nhiều tầng, kiểu dáng khác hẳn các tháp Chăm thường gặp, với tượng chim Garuda đỡ ở góc mái. Hợp với người chỉ có một buổi.
Tháp Bánh Ít — đẹp nhất về bố cục. Bốn ngọn tháp rải trên một quả đồi, từ chân đồi lên đỉnh, mỗi ngọn một dáng: tháp cổng, công trình mái cong hình thuyền, tháp chính và một tháp nhỏ. Đứng trên đỉnh nhìn được cánh đồng, sông và dãy núi phía tây.
Tháp Dương Long — cao nhất. Ba ngọn tháp đứng thẳng hàng, ngọn giữa thường được xem là cao nhất trong các tháp Chăm còn lại ở Việt Nam. Điểm đặc biệt là các mảng đá sa thạch chạm khắc gắn trên thân gạch.
Tháp Cánh Tiên — gắn với kinh đô. Ngọn tháp đơn nằm trong khu di tích thành Đồ Bàn, nơi từng là trung tâm của Vijaya. Xem tháp cùng dấu vết tường thành giúp hình dung quy mô kinh đô cũ.
Tháp Phú Lốc — cảnh đẹp nhất lúc chiều. Đứng trên một ngọn đồi khá cao, phải leo dốc, đổi lại tầm nhìn bao quát đồng bằng An Nhơn. Nên đi khi trời mát và mang giày đế bám.
Gom các cụm tháp thành một ngày từ Quy Nhơn
Các tháp nằm rải theo hai trục đường chính: quốc lộ 1 đi về phía bắc và quốc lộ 19 đi về phía tây. Một cách gom hợp lý cho ngày đi bằng ô tô hoặc xe máy, xuất phát sớm từ Quy Nhơn:
- Sáng sớm ghé Tháp Đôi trong thành phố khi ánh sáng còn dịu, khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút là đủ xem kỹ.
- Đi ra hướng bắc, rẽ theo quốc lộ 19 tới Tháp Bánh Ít ở Tuy Phước cũ. Leo đồi và xem bốn ngọn tháp mất chừng một giờ.
- Tiếp tục lên phía tây theo quốc lộ 19 tới Tây Sơn cũ để xem Tháp Dương Long. Đoạn đường này đi qua cánh đồng, nên tránh giờ nắng gắt nhất.
- Quay về hướng An Nhơn cũ, ghé khu thành Đồ Bàn và Tháp Cánh Tiên vào đầu giờ chiều.
- Nếu còn sức, lên Tháp Phú Lốc lúc chiều muộn để xem nắng xuống trên đồng, rồi về lại Quy Nhơn.
Người đi bằng phương tiện công cộng nên chọn hai, ba điểm thay vì cố đủ năm, vì các tháp ở xa đường lớn thường phải đi thêm một đoạn đường làng. Thời gian di chuyển phụ thuộc mật độ xe và đường sá lúc bạn đi, nên tính dư.
Đọc một ngọn tháp Chăm trong năm phút
Hầu hết các tháp ở Bình Định có chung một cấu trúc ba phần, nhìn từ dưới lên. Phần đế là khối nền vuông vững chãi, thường có gờ chỉ nằm ngang. Phần thân là khối chính, bốn mặt có các trụ áp tường chia ô, ba mặt là cửa giả và một mặt, thường hướng đông, là cửa thật có tiền sảnh nhô ra. Phần mái là chuỗi tầng thu nhỏ dần, mỗi tầng lặp lại hình dáng tầng thân bên dưới, góc các tầng gắn những tháp con hoặc khối trang trí.
Khi đến một tháp, bạn có thể tự hỏi ba câu. Thứ nhất, cửa chính quay về hướng nào và tiền sảnh dài hay ngắn. Thứ hai, trang trí nằm chủ yếu ở đâu: trên gạch chạm trực tiếp, trên đá sa thạch gắn vào, hay đã mất gần hết. Thứ ba, mái tháp là chuỗi tầng thu nhỏ quen thuộc hay một hình dáng khác như ở Tháp Đôi hoặc công trình mái thuyền ở Bánh Ít. Ba câu này đủ để bạn so sánh các cụm với nhau trong cùng một ngày, thay vì thấy tháp nào cũng "giống nhau".
Thêm một mẹo nhỏ: đứng lùi xa khoảng vài chục bước rồi mới tiến lại gần. Ở xa, bạn thấy tỷ lệ giữa đế, thân và mái, thấy tháp cao thanh hay bè thấp. Ở gần, bạn mới thấy mạch gạch, gờ chỉ, vết chạm. Nhiều người chỉ đứng sát chân tháp chụp ảnh nên bỏ lỡ phần tỷ lệ, vốn là thứ phân biệt rõ nhất các tháp Bình Định với tháp ở những vùng khác.
Đây cũng là cách các nhà nghiên cứu phân chia phong cách nghệ thuật Chăm theo thời kỳ. Bình Định có tên trong hệ phân loại ấy với một phong cách riêng, được bàn kỹ hơn trong bài về phong cách Bình Định của trang.
Những điều nên biết trước khi đi
Tháp Chăm là di tích được nhà nước xếp hạng và bảo vệ. Một số điểm có ban quản lý, có nơi thu phí tham quan, có nơi mở tự do; quy định thay đổi theo từng thời kỳ nên bạn nên hỏi tại chỗ. Vài lưu ý chung:
- Không trèo lên thân tháp, tiền sảnh hay các bệ đá; gạch cổ dễ bong khi bị dẫm và có thể gây tai nạn.
- Không cạy, gõ thử hay mang gạch vụn về làm kỷ niệm, kể cả mảnh rơi dưới chân tháp.
- Bên trong lòng tháp tối, ẩm và đôi khi có dơi; nếu được phép vào, dùng đèn nhỏ, đi chậm.
- Đồi tháp thường không có nhiều bóng cây; mang nước, mũ và đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn từ tháng 4 đến tháng 8.
- Mùa mưa, khoảng tháng 9 đến tháng 12, đường đất lên đồi trơn; nên chọn ngày khô ráo.
- Ăn mặc gọn gàng, nói nhỏ; một số tháp vẫn có người đến thắp hương vào dịp lễ, nên tôn trọng không gian chung.
Sau sáp nhập: tìm tháp bằng tên nào
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Bình Định và tỉnh Gia Lai hợp nhất thành tỉnh Gia Lai, trung tâm hành chính đặt ở Quy Nhơn; cấp huyện không còn. Các phường, xã cũ được gom lại thành đơn vị mới với tên mới, ví dụ xã Phước Hiệp cũ (nơi có Tháp Bánh Ít) nay thuộc xã Tuy Phước Bắc, xã Tây Bình cũ (Tháp Dương Long) nay thuộc xã Bình An. Biển chỉ dẫn, tài liệu du lịch và ứng dụng bản đồ có thể còn ghi tên cũ một thời gian.
Vì vậy khi tra đường, cách chắc nhất là tìm theo tên tháp trước, rồi đối chiếu tên đơn vị. Tên tháp không đổi theo sáp nhập. Nếu đọc tài liệu cũ ghi "huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định", bạn hiểu đó là vùng nay thuộc các xã Tuy Phước, Tuy Phước Bắc, Tuy Phước Đông, Tuy Phước Tây của tỉnh Gia Lai. Tên gọi đổi nhưng con đường, ngọn đồi và ngọn tháp vẫn ở nguyên chỗ cũ.
Câu hỏi thường gặp
Bình Định cũ có bao nhiêu tháp Chăm?
Các con số được nêu thường quanh khoảng một chục đến mười bốn ngọn còn đứng, gom trong bảy, tám cụm, chưa kể nhiều phế tích chỉ còn nền móng. Con số chênh nhau tuỳ cách đếm, ví dụ có tính tháp đã sập một phần hay không, nên bạn nên xem đó là mức ước lượng.
Tháp Chăm nào gần trung tâm Quy Nhơn nhất?
Tháp Đôi nằm ngay trong khu dân cư của Quy Nhơn, thuộc phường Đống Đa cũ, nay là phường Quy Nhơn. Từ khu trung tâm đi xe chỉ mất vài phút, nên đây là lựa chọn hợp lý nếu bạn chỉ có một buổi rảnh giữa các việc khác.
Đi xem tháp Chăm mất bao lâu?
Một tháp đơn lẻ xem kỹ khoảng nửa giờ đến một giờ, cụm nhiều ngọn trên đồi như Bánh Ít cần lâu hơn. Đi đủ năm cụm chính trong một ngày là làm được nếu xuất phát sớm và có phương tiện riêng, còn đi thong thả thì nên chia hai ngày.
Tháp Chăm ở Bình Định khác tháp ở Mỹ Sơn thế nào?
Mỹ Sơn là quần thể lớn ở Quảng Nam, nhiều công trình có niên đại sớm hơn và tập trung trong một thung lũng. Tháp ở Bình Định rải rác trên các đồi giữa đồng bằng, phần lớn thuộc giai đoạn Vijaya làm kinh đô, dáng thân cao và thanh hơn, trang trí gọn và có phần đá sa thạch đáng chú ý.
Có được vào bên trong tháp không?
Tuỳ từng tháp và quy định của nơi quản lý vào thời điểm bạn đến. Một số tháp mở cửa cho khách nhìn vào lòng tháp, một số đóng để bảo vệ. Nếu được vào, lòng tháp thường hẹp, tối và ẩm, nên đi chậm và không chạm vào tường.
Tháp Chăm ở Bình Định nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025 toàn bộ vùng Bình Định cũ thuộc tỉnh Gia Lai. Các tháp vẫn giữ nguyên tên gọi, chỉ có tên phường, xã nơi tháp đứng là thay đổi theo sắp xếp mới. Khi tìm tài liệu, bạn nên tra cả tên tỉnh cũ lẫn tên mới.