Tháp Dương Long, còn gọi tháp Ngà, là cụm ba ngọn tháp Chăm đứng thẳng hàng ở vùng xã Tây Bình cũ, huyện Tây Sơn, nay thuộc xã Bình An, tỉnh Gia Lai. Ngọn ở giữa cao nhất cụm và thường được nhắc là tháp Chăm cao nhất còn đứng ở Việt Nam. Niên đại hay được nêu là khoảng cuối thế kỷ 12.
Điều làm Dương Long đáng đi xa là sự kết hợp giữa gạch và đá: trên thân tháp gạch còn những mảng đá sa thạch chạm hình sinh vật, hoa lá và họa tiết được gắn vào ở các góc, các đầu cửa. Đây là nơi tốt nhất ở vùng Bình Định cũ để xem điêu khắc đá gắn trên kiến trúc tại chỗ, thay vì phải vào bảo tàng. Bài này đi qua cấu trúc ba ngọn, cách nhìn các mảng chạm, và cách sắp xếp chuyến đi từ Quy Nhơn.
Ba ngọn tháp và một trục nhìn
Ba ngọn tháp Dương Long đứng thành một hàng theo hướng bắc nam, cửa chính quay về phía đông. Ngọn giữa cao và lớn nhất, hai ngọn bên thấp hơn, tạo thành một bố cục cân đối dễ nhận ra từ xa. Cách sắp ba tháp thành hàng như vậy có ở một số khu đền tháp Chăm khác; các nhà nghiên cứu thường giải thích bằng việc mỗi ngọn dành cho một đối tượng thờ khác nhau, nhưng chi tiết cụ thể ở Dương Long chưa được xác định chắc chắn.
Khác với Bánh Ít hay Phú Lốc trên đồi, Dương Long đứng trên mặt bằng giữa vùng làng xóm, vườn cây. Chiều cao của tháp vì thế càng nổi bật: bạn có thể thấy đỉnh tháp vượt qua tán dừa, tán cau khi còn cách khá xa. Từ chân tháp nhìn lên, khối gạch đỏ sẫm vươn thẳng, tầng mái chồng tầng mái, cho cảm giác về quy mô mà các tháp khác ở Bình Định khó sánh.
Tên Dương Long theo tên vùng đất, còn tên tháp Ngà nằm trong bộ tên dân gian vàng, bạc, đồng, ngà gọi các tháp ở vùng này. Cũng như các tên kia, "ngà" không có nghĩa tháp làm bằng ngà; đó là lối gọi đẹp được truyền miệng.
Cách xem các mảng chạm đá sa thạch
Tìm ở đâu. Đá sa thạch thường nằm ở những vị trí chịu lực và cần trang trí nhiều: góc các tầng mái, đầu và hai bên khung cửa, các mảng trán cửa. Đứng ở góc chéo của tháp, nhìn lên các tầng mái là cách dễ thấy nhất những khối đá nhô ra ở góc.
Nhìn chất liệu. Đá sa thạch có màu xám, xám vàng hoặc hơi hồng, mặt hạt mịn, khác hẳn màu đỏ cam của gạch nung. Sự tương phản màu sắc là dấu hiệu nhanh nhất để nhận ra phần đá trên thân tháp gạch.
Nhìn hình tượng. Các mảng chạm ở Dương Long thể hiện nhiều hình: đầu thủy quái makara, rắn naga, voi, sư tử, hình người múa, hoa lá cách điệu. Nhiều mảng đã mòn hoặc vỡ, nên đừng kỳ vọng thấy rõ từng nét; chú ý đường viền tổng thể và tư thế.
Nhìn cách gắn. Đá được đẽo thành khối rồi gắn vào kết cấu gạch, không phải chạm trên một khối liền. Ở một số chỗ bạn thấy rõ mối nối giữa đá và gạch. Đây là kỹ thuật kết hợp vật liệu đòi hỏi tính toán từ lúc xây, vì khối đá nặng và phải nằm đúng vị trí chịu lực.
Vì sao Dương Long quan trọng với nghiên cứu nghệ thuật Chăm
Trong hệ phân chia phong cách nghệ thuật Chăm theo thời kỳ, giai đoạn thế kỷ 11 đến 14 gắn với vùng Bình Định thường được gọi là phong cách Bình Định. Dương Long là một trong những công trình tiêu biểu nhất của giai đoạn này: thân tháp cao thanh, các tầng mái vươn lên mạnh, trang trí tập trung ở những điểm nhấn thay vì phủ kín mặt tường.
Các mảng điêu khắc đá ở Dương Long cũng được so sánh với những tác phẩm cùng thời tìm thấy ở các phế tích quanh Vijaya, như khu Tháp Mắm ở An Nhơn cũ. Đặc điểm chung hay được nêu là hình khối mạnh, đường nét được cách điệu cao, các sinh vật có dáng vẻ dữ dội, khác với vẻ mềm mại của điêu khắc Chăm các thế kỷ trước.
Một điểm khác khiến Dương Long đáng chú ý là quy mô. Xây được một ngọn tháp gạch cao như vậy, đứng vững qua hơn tám thế kỷ với mưa bão miền Trung, đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao về nền móng, về cách xếp gạch và phân bổ tải trọng. Những đợt tu bổ trong thời gian gần đây tập trung vào gia cố kết cấu và chống thấm, những vấn đề luôn đe dọa các tháp gạch cao.
Nếu đã xem Bánh Ít hay Cánh Tiên trước khi đến Dương Long, bạn sẽ thấy rõ sự khác biệt về tầm vóc. Các tháp kia đẹp ở bố cục và tỷ lệ, còn Dương Long gây ấn tượng bằng khối lượng: thân tháp dày, cửa tiền sảnh sâu, tầng mái lớn. Đứng cạnh ngọn giữa, người xem thấy mình nhỏ bé, một trải nghiệm mà ảnh chụp thường làm mất đi vì không có vật so sánh. Mẹo nhỏ là chụp kèm một người đứng ở chân tháp, đủ xa để tháp lọt trọn khung, để người xem ảnh hiểu được kích thước thật.
Vì sao có một cụm tháp lớn ở tận Tây Sơn
Nhìn trên bản đồ hành chính, Tây Sơn cũ là vùng đồng bằng hẹp chuyển dần lên trung du, cách biển khá xa. Nhưng nhìn theo dòng sông Kôn, vị trí của Dương Long trở nên hợp lý: sông Kôn chảy từ vùng núi phía tây xuống đồng bằng rồi đổ ra đầm Thị Nại, là con đường tự nhiên nối miền biển với miền núi. Các nhà nghiên cứu về Champa thường nhấn mạnh vai trò của những trục sông như vậy trong việc đưa lâm sản từ miền núi xuống cảng biển và đưa hàng hoá ngược lên.
Một công trình đồ sộ như Dương Long ở vùng thượng lưu đồng bằng cho thấy khu vực này không phải vùng ven rìa của Vijaya mà là nơi có dân cư, có nguồn lực đủ để xây dựng lớn. Cụm tháp cũng nằm không xa quốc lộ 19 ngày nay, tuyến đường đi lên Tây Nguyên, như một sự lặp lại của lịch sử: con đường giao thương xưa và con đường hiện đại cùng đi theo địa hình thung lũng.
Về sau, vùng đất này lại là nơi phong trào Tây Sơn khởi phát ở thế kỷ 18. Hai lớp lịch sử cách nhau nhiều thế kỷ cùng nằm trong một vùng, nên chuyến đi Dương Long thường được ghép với các điểm gắn với Tây Sơn. Phần lịch sử Tây Sơn được viết riêng ở danh mục khác của trang.
Chuẩn bị chuyến đi Dương Long từ Quy Nhơn
Dương Long nằm sâu hơn về phía tây so với các tháp khác, nên đáng chuẩn bị kỹ một chút. Bảng dưới gom những gì cần nghĩ tới trước khi lên đường.
| Việc | Gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Phương tiện | Xe máy, ô tô riêng hoặc xe thuê theo chuyến | Tháp nằm trong vùng làng, xe công cộng không đến tận nơi |
| Đường đi | Theo quốc lộ 19 về phía tây, rẽ vào đường địa phương | Tra bằng tên "tháp Dương Long", đừng chỉ tra tên xã mới |
| Giờ đến | Sáng sớm hoặc chiều muộn | Khu tháp ít bóng mát, trưa hè rất nắng |
| Ghép điểm | Bảo tàng Quang Trung, tháp Thủ Thiện, thành Đồ Bàn | Cùng trục đường, tiết kiệm thời gian |
| Đồ mang theo | Nước, mũ, giày kín mũi, ống nhòm nhỏ nếu có | Ống nhòm giúp xem các mảng chạm đá ở trên cao |
| Hỏi tại chỗ | Giờ mở cửa, khu vực được đi, quy định chụp ảnh | Quy định có thể khác nhau theo thời điểm và theo đợt tu bổ |
Thời gian di chuyển phụ thuộc phương tiện và tình trạng đường lúc bạn đi, nên tính dư. Đi về trong ngày là hoàn toàn hợp lý nếu xuất phát buổi sáng. Người muốn thong thả có thể nghỉ lại ở vùng Tây Sơn cũ để xem tháp vào cả buổi chiều lẫn sáng hôm sau, khi ánh sáng chiếu vào hai mặt khác nhau của công trình.
Một vòng quanh ba ngọn tháp
Đến nơi, bạn có thể đi theo trình tự sau để vừa thấy tổng thể vừa không bỏ sót chi tiết:
- Đứng ở phía đông, cách khoảng vài chục mét, nhìn cả ba ngọn cùng lúc để thấy bố cục và chênh lệch chiều cao.
- Tiến lại ngọn giữa, xem tiền sảnh và khung cửa chính; tìm các mảng đá ở hai bên và phía trên cửa.
- Đi sang góc chéo đông bắc hoặc đông nam, ngước nhìn các góc tầng mái nơi có khối đá nhô ra.
- Đi vòng ra phía sau, xem mặt tây và các cửa giả; phía này thường vắng người hơn, dễ quan sát.
- Lần lượt xem hai ngọn bên, so sánh mức độ còn nguyên và các phần đã tu bổ.
- Kết thúc bằng một lần nhìn tổng thể từ phía tây hoặc bắc, nơi ánh chiều chiếu xiên vào thân tháp.
Nếu mang theo ống nhòm hoặc máy ảnh có ống kính dài, các mảng chạm trên tầng mái sẽ hiện rõ hơn nhiều so với mắt thường.
Những điều nên tránh ở Dương Long
Tháp cao và nhiều mảng đá gắn ở trên cao, nên an toàn của người xem và của di tích đều cần để ý:
- Không đứng sát chân tường ở những chỗ có rào chắn hoặc biển cảnh báo; gạch, đá vụn có thể rơi.
- Không trèo lên tiền sảnh, bệ đá hay các bậc cổ để lấy góc chụp.
- Không ném vật lên cao, không dùng gậy chọc vào các mảng chạm để "xem cho rõ".
- Không thả thiết bị bay sát thân tháp; luồng gió từ cánh quạt và nguy cơ va chạm đều có hại.
- Không đi lại trên phần nền khai quật hoặc khu vực đang thi công tu bổ.
- Mùa mưa bão, khoảng tháng 9 đến tháng 12, nên hỏi tình hình trước khi đi; đường làng có thể ngập hoặc lầy.
Tháp càng cao thì những hư hại nhỏ càng khó phát hiện và tốn kém để sửa. Một mảng đá rơi từ tầng mái có thể là dấu hiệu kết cấu đang yếu đi; nếu thấy vật rơi mới dưới chân tháp, báo cho người trông coi là việc hữu ích nhất người tham quan có thể làm. Đừng tự nhặt mang đi hay xếp lại cho gọn, vì vị trí rơi cũng là thông tin cho người làm bảo tồn.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Dương Long cao bao nhiêu?
Ngọn giữa thường được nhắc là tháp Chăm cao nhất còn đứng ở Việt Nam, với chiều cao khoảng bốn chục mét theo các mô tả phổ biến. Con số cụ thể có chênh lệch giữa các tài liệu tuỳ cách đo, nên bạn nên coi đây là mức tham khảo.
Tháp Dương Long nay thuộc xã nào?
Tháp ở vùng xã Tây Bình cũ, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định cũ. Theo sắp xếp từ 1/7/2025, xã Tây Bình cũ thuộc xã Bình An, tỉnh Gia Lai. Biển chỉ đường và tài liệu cũ có thể vẫn dùng tên Tây Bình, Tây Sơn.
Tại sao gọi là tháp Ngà?
Đó là tên dân gian trong bộ tên vàng, bạc, đồng, ngà mà người địa phương đặt cho các tháp Chăm ở vùng này, tương ứng với Phú Lốc, Bánh Ít, Cánh Tiên và Dương Long. Tên gọi không liên quan đến chất liệu xây tháp.
Có thể xem tháp Dương Long kết hợp với Bảo tàng Quang Trung không?
Có. Cả hai đều ở vùng Tây Sơn cũ, cùng hướng theo quốc lộ 19 từ Quy Nhơn lên. Nhiều người đi Bảo tàng Quang Trung buổi sáng rồi ghé Dương Long, hoặc ngược lại. Bạn nên kiểm tra giờ mở cửa của bảo tàng trước khi đi.
Các mảng đá trên tháp Dương Long có phải nguyên bản không?
Nhiều mảng đá còn nằm tại chỗ từ khi xây, nhưng cũng có những mảng đã rơi, vỡ, được thu gom bảo quản hoặc gắn lại trong quá trình tu bổ. Bảng giới thiệu tại di tích hoặc tài liệu của ngành bảo tàng là nguồn tốt nhất để biết mảng nào còn nguyên vị trí.
Đi tháp Dương Long mùa nào hợp?
Mùa khô, khoảng từ tháng 2 đến tháng 8, đường đi thuận lợi, trời trong cho ảnh đẹp, nhưng trưa hè rất nắng nên đi sớm. Mùa mưa từ khoảng tháng 9 đến tháng 12 cảnh vật xanh hơn nhưng dễ gặp mưa lớn, đường làng có thể lầy.