Kinh tế vùng Bình Định cũ đứng trên mấy chân chính: cảng biển và dịch vụ hậu cần quanh Quy Nhơn, chế biến gỗ xuất khẩu, đánh bắt và chế biến thủy sản, nông nghiệp đồng bằng ven biển, khai thác chế biến đá, rồi du lịch biển mới lớn mạnh trong khoảng mười lăm năm trở lại đây. Không có ngành nào một mình gánh cả vùng; sức của vùng nằm ở chỗ các ngành này dựa vào nhau qua cảng và quốc lộ 19 nối lên cao nguyên.
Từ ngày 1/7/2025, Bình Định và Gia Lai hợp nhất thành tỉnh Gia Lai mới, trung tâm hành chính đặt ở Quy Nhơn. Cái tên tỉnh đổi, nhưng cấu trúc kinh tế của dải đất ven biển này không đổi qua một đêm: xưởng gỗ ở Phú Tài vẫn chạy, ghe câu ở Tam Quan vẫn ra khơi. Điều thay đổi là vùng ven biển và vùng cao nguyên giờ nằm trong một tỉnh, nên chuyện hàng từ Pleiku xuống cảng hay khách từ biển lên núi trở thành chuyện nội tỉnh.
Bài này đi qua từng ngành theo cách người dân và người đi làm hay hỏi: ngành đó nằm ở đâu, sống bằng gì, thuê người làm gì, và nó móc nối với ngành khác thế nào. Số liệu tăng trưởng thay đổi theo năm, nên bạn nên đối chiếu niên giám thống kê và báo cáo của tỉnh khi cần con số chính xác.
Một dải đất hẹp kẹp giữa núi và biển
Muốn hiểu kinh tế Bình Định cũ, nên bắt đầu từ địa hình. Vùng này là một dải hẹp: phía tây là núi thuộc dãy Trường Sơn với An Lão, Vĩnh Thạnh, Vân Canh và phần tây Hoài Ân, Tây Sơn; ở giữa là những cánh đồng phù sa do sông Kôn, sông Lại Giang, sông Hà Thanh bồi đắp; phía đông là bờ biển dài với nhiều đầm, vịnh, bán đảo. Đồng bằng không rộng như miền Tây hay đồng bằng sông Hồng, nên nông nghiệp ở đây là nông nghiệp thâm canh trên diện tích nhỏ, không phải sản xuất đại trà kiểu cánh đồng mút mắt.
Bờ biển cho vùng hai thứ quý: một vịnh kín gió đủ sâu để làm cảng ở Quy Nhơn, và ngư trường rộng ngoài khơi cho đội tàu đánh bắt xa bờ. Vùng núi cho rừng trồng keo, bạch đàn làm nguyên liệu cho xưởng gỗ và nhà máy dăm. Sông và đồng cho lúa, mía, rau màu và chăn nuôi. Ghép ba tầng ấy lại, ta có một nền kinh tế đa ngành nhưng mỗi ngành đều có quy mô vừa phải.
Điểm thứ hai là vị trí: Quy Nhơn là cửa biển gần nhất của vùng cao nguyên Gia Lai, Kon Tum cũ qua quốc lộ 19. Từ trước khi hợp nhất tỉnh, cà phê, cao su, gỗ, nông sản Tây Nguyên đã xuống cảng Quy Nhơn để đi xa. Sự gắn bó kinh tế ấy có trước, việc nhập tỉnh chỉ làm rõ thêm trên giấy tờ hành chính.
Các ngành chính và nơi tập trung
Bảng dưới gom các ngành theo vùng địa lý cũ, dùng tên huyện thị trước sáp nhập vì đó là cách người dân và doanh nghiệp vẫn gọi. Từ 7/2025, các huyện thị này đã thành phường xã mới của tỉnh Gia Lai.
| Ngành | Tập trung ở (tên cũ) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cảng biển, kho bãi, vận tải | Quy Nhơn (khu Hải Cảng, Thị Nại), Nhơn Hội | Phục vụ cả hàng Tây Nguyên và Nam Lào, Đông Bắc Campuchia qua quốc lộ 19 |
| Chế biến gỗ, dăm gỗ | Quy Nhơn (Phú Tài, Long Mỹ), An Nhơn, Tuy Phước, Phù Cát | Đồ gỗ ngoài trời xuất khẩu, dăm gỗ từ rừng trồng |
| Đánh bắt, chế biến thủy sản | Quy Nhơn, Hoài Nhơn (Tam Quan), Phù Cát (Đề Gi), Phù Mỹ | Câu cá ngừ đại dương, lưới vây, hậu cần nghề cá |
| Nông nghiệp đồng bằng | An Nhơn, Tuy Phước, Phù Cát, Phù Mỹ, Hoài Ân, Tây Sơn | Lúa, rau màu, mai vàng, chăn nuôi bò, heo |
| Lâm nghiệp rừng trồng | An Lão, Vĩnh Thạnh, Vân Canh, Hoài Ân, Tây Sơn | Keo, bạch đàn cung cấp cho xưởng gỗ và dăm |
| Khai thác, chế biến đá | Quanh Phú Tài và vùng núi đá phía tây | Đá granite xẻ tấm, đá xây dựng |
| Du lịch, dịch vụ | Quy Nhơn, Nhơn Lý, Nhơn Hải, Ghềnh Ráng, Tây Sơn | Biển, di sản Chăm, võ Tây Sơn, ẩm thực |
Đọc bảng sẽ thấy Quy Nhơn có mặt gần như ở mọi dòng. Đó là đặc điểm của vùng: đô thị trung tâm vừa là cảng, vừa là nơi đặt khu công nghiệp, vừa là điểm du lịch chính. Các thị xã cũ An Nhơn, Hoài Nhơn đóng vai trò đô thị vệ tinh với công nghiệp nhẹ, thương mại và nông nghiệp.
Cảng và hậu cần: cửa ra biển cho cả cao nguyên
Cảng Quy Nhơn nằm trong vịnh Quy Nhơn, được bán đảo Phương Mai che chắn phía đông, nên tàu ra vào tránh được sóng lớn ngoài khơi. Quanh cảng là cả một hệ sinh thái nghề: đại lý hàng hải, công ty giao nhận, kho ngoại quan, bãi container, xe đầu kéo, dịch vụ kiểm đếm, khai báo hải quan. Một chuyến hàng gỗ xuất đi châu Âu hay một lô dăm gỗ đi châu Á kéo theo việc làm cho hàng chục người ở các khâu này.
Hàng qua cảng phần lớn là hàng rời và hàng container gắn với sản xuất trong vùng: dăm gỗ, đồ gỗ, đá, sắn lát, nông sản Tây Nguyên, thủy sản đông lạnh, cùng hàng nhập như phân bón, nguyên liệu, máy móc. Bên kia đầm Thị Nại, khu kinh tế Nhơn Hội được quy hoạch để mở thêm không gian cho cảng, công nghiệp và dịch vụ, nối với Quy Nhơn qua cầu Thị Nại.
Với người đi làm, đây là nhóm ngành tuyển nhân viên chứng từ, giao nhận, lái xe container, công nhân bốc xếp, kỹ thuật viên cơ giới. Khi kinh tế thế giới chậm lại, hàng qua cảng giảm và nhóm ngành này cảm nhận đầu tiên; khi xuất khẩu gỗ và nông sản hồi lên thì cảng bận rộn trở lại.
Gỗ và đá: hai ngành công nghiệp truyền thống của Quy Nhơn
Nhắc đến công nghiệp ở Quy Nhơn, nhiều người nghĩ ngay đến gỗ. Vùng này từ lâu là một trong những trung tâm chế biến đồ gỗ ngoài trời của cả nước: bàn ghế sân vườn, ghế xếp, giường tắm nắng làm từ gỗ keo, bạch đàn rừng trồng và cả gỗ nhập khẩu, xuất đi châu Âu, Mỹ. Xưởng gỗ tập trung quanh khu công nghiệp Phú Tài, Long Mỹ phía tây thành phố và lan ra An Nhơn, Tuy Phước.
Song song là nghề đá. Vùng đồi núi quanh Phú Tài có đá granite, và từ nhiều năm nay đã hình thành các cơ sở khai thác, xẻ tấm, mài bóng đá ốp lát, đá mỹ nghệ. Đi qua khu vực này dễ thấy bãi đá xếp tấm và tiếng máy cắt. Đá là ngành tốn tài nguyên, bụi và tiếng ồn, nên quản lý mỏ và môi trường là chuyện địa phương phải tính kỹ.
Hai ngành này có chung một điểm: dùng nhiều lao động phổ thông, phụ thuộc đơn hàng xuất khẩu và giá nguyên liệu. Một năm đơn hàng đồ gỗ tốt thì xưởng tăng ca, năm thị trường chậm thì cho công nhân nghỉ luân phiên. Người làm trong ngành vì thế quen với nhịp lên xuống theo mùa đơn hàng, thường dồn việc vào nửa sau năm để kịp mùa bán hàng sân vườn bên kia địa cầu.
Biển cho cá, đồng cho lúa: nông ngư nghiệp vẫn là sinh kế của số đông
Dù Quy Nhơn đô thị hoá nhanh, phần lớn dân vùng Bình Định cũ vẫn sống ở nông thôn và ven biển. Ở các xã biển như vùng Hoài Nhơn, Phù Mỹ, Phù Cát cũ, nghề cá là sinh kế chính: đội tàu câu cá ngừ đại dương, tàu lưới vây, lưới kéo đi biển dài ngày, kèm theo dịch vụ hậu cần như nước đá, dầu, ngư lưới cụ, sửa chữa tàu. Cá ngừ đại dương của vùng này có tiếng trong cả nước, và nghề câu cá ngừ đã thành một ngành có chuỗi riêng từ tàu đến nhà máy.
Trên đồng, lúa vẫn là cây chủ lực ở các vùng thấp như An Nhơn, Tuy Phước, Phù Cát; xen với rau màu, đậu, mè, ngô trên đất cát pha. Chăn nuôi bò, heo, gà theo hộ và trang trại là nguồn thu đáng kể của nông dân. Ở An Nhơn còn có nghề trồng mai vàng cung cấp cho thị trường Tết khắp nơi. Vùng núi phía tây thì sống bằng rừng trồng keo, cây ăn quả và chăn nuôi gia súc.
Nông ngư nghiệp chịu rủi ro thời tiết rất lớn, nhất là mùa mưa bão từ khoảng tháng 9 đến tháng 12 hằng năm. Một cơn lũ có thể làm mất vụ lúa, một cơn bão giữ tàu nằm bờ nhiều ngày. Vì vậy, đời sống kinh tế của nhiều gia đình ở đây là kết hợp: con đi làm công nhân hoặc vào Nam làm ăn, cha mẹ ở nhà giữ ruộng, giữ ghe.
Du lịch: ngành mới nhưng lan nhanh
Khoảng mười lăm năm gần đây, du lịch biển Quy Nhơn lớn lên nhanh nhờ đường bay tới sân bay Phù Cát, cầu Thị Nại mở lối sang bán đảo Phương Mai, và những bãi biển còn hoang sơ như Kỳ Co, Eo Gió, Bãi Xép. Khách sạn, nhà nghỉ, homestay mọc dọc bờ biển thành phố và ở các làng chài như Nhơn Lý, Nhơn Hải. Một phần ngư dân chuyển sang chở khách bằng ca nô, mở quán hải sản, cho thuê phòng.
Du lịch kéo theo nhu cầu lao động dịch vụ: lễ tân, phục vụ, bếp, hướng dẫn viên, lái xe. Nó cũng làm giá đất và giá thuê ở một số khu ven biển thay đổi, có lúc nóng lên rất nhanh rồi chững lại. Đây là lý do người dân địa phương nên nhìn du lịch như một ngành có mùa cao điểm, mùa thấp điểm rõ rệt, chứ không phải nguồn thu đều quanh năm.
Ngoài biển, vùng này còn có lợi thế văn hoá: di tích Tây Sơn ở Phú Phong cũ, các tháp Chăm, võ cổ truyền, tuồng và bài chòi. Những thứ này giúp kéo dài thời gian lưu trú của khách nếu được kết nối thành hành trình, thay vì khách chỉ tắm biển hai ngày rồi đi.
Sau hợp nhất với Gia Lai, cái gì thay đổi
Về hành chính, cấp huyện bị bỏ, các phường xã được sắp xếp lại; doanh nghiệp đổi địa chỉ trụ sở từ "tỉnh Bình Định" sang "tỉnh Gia Lai" với tên phường xã mới. Quy Nhơn được chọn đặt trung tâm hành chính của tỉnh mới, nên một phần dòng người từ vùng cao nguyên sẽ xuống Quy Nhơn làm việc với cơ quan cấp tỉnh. Các thủ tục cụ thể nên kiểm thông tin hiện hành của cơ quan nhà nước.
Về kinh tế, tỉnh mới có cả biển và cao nguyên trong cùng một quy hoạch. Về lý thuyết, việc này giúp phối hợp chuỗi hàng từ vùng trồng cà phê, cao su, hồ tiêu ở phía tây xuống cảng ở phía đông dễ hơn, và nối du lịch biển với du lịch núi rừng. Còn kết quả thực tế thế nào thì cần thời gian và số liệu các năm sau mới nói được; bài này không đưa dự báo.
Điều chắc chắn với người dân là thói quen gọi tên chưa đổi ngay. Nhiều sản phẩm, thương hiệu, hiệp hội vẫn mang chữ "Bình Định", và người ngoài vẫn tìm kiếm "kinh tế Bình Định" để nói về dải đất ven biển này.
Câu hỏi thường gặp
Ngành nào mang lại nhiều việc làm nhất ở vùng Bình Định cũ?
Nếu tính theo số người, nông nghiệp và nghề cá vẫn nuôi nhiều hộ nhất ở nông thôn và ven biển. Ở đô thị như Quy Nhơn, An Nhơn, Hoài Nhơn thì chế biến gỗ, thương mại, dịch vụ và du lịch thu hút nhiều lao động hơn. Con số cụ thể từng năm nên tra niên giám thống kê của tỉnh.
Quy Nhơn có phải là trung tâm công nghiệp lớn không?
Quy Nhơn có các khu công nghiệp như Phú Tài, Long Mỹ và khu kinh tế Nhơn Hội bên kia đầm Thị Nại, nhưng quy mô công nghiệp không bằng các vùng như Đông Nam Bộ. Thế mạnh của thành phố là cảng biển, chế biến gỗ, đá và dịch vụ.
Sau khi về Gia Lai, doanh nghiệp ở Quy Nhơn có phải đổi giấy tờ không?
Địa chỉ trụ sở chuyển sang tên phường xã mới thuộc tỉnh Gia Lai. Việc cập nhật đăng ký doanh nghiệp, hoá đơn, con dấu và hợp đồng làm theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế; bạn nên kiểm quy định hiện hành trước khi làm.
Kinh tế vùng Bình Định cũ phụ thuộc vào xuất khẩu đến mức nào?
Gỗ, thủy sản, dăm gỗ và đá là những mặt hàng xuất khẩu chính, nên khi thị trường châu Âu, Mỹ, châu Á chậm lại thì xưởng và cảng bị ảnh hưởng rõ. Nông nghiệp và dịch vụ trong nước giúp đỡ phần nào, nhưng nhịp kinh tế đô thị vẫn nhạy với đơn hàng xuất khẩu.
Có nên tin các con số tăng trưởng đăng trên mạng xã hội về Quy Nhơn?
Nên dè dặt. Con số đáng tin nằm trong niên giám thống kê, báo cáo kinh tế xã hội của tỉnh và cơ quan thống kê. Bài đăng quảng cáo bất động sản thường chọn số đẹp, bỏ bối cảnh, nên không dùng làm căn cứ ra quyết định.
Vùng núi phía tây sống bằng gì?
Các vùng An Lão, Vĩnh Thạnh, Vân Canh và phía tây Hoài Ân, Tây Sơn chủ yếu sống bằng rừng trồng keo, cây ăn quả, chăn nuôi và nông nghiệp nương rẫy. Đồng bào Ba Na, H'rê, Chăm H'roi cùng người Kinh sinh sống ở đây, thu nhập thường thấp hơn vùng đồng bằng.