Trong hơn một nghìn năm, trung tâm của vùng đất Bình Định cũ đã đổi chỗ bốn lần nhưng chỉ ở hai nơi: vùng An Nhơn và vùng Quy Nhơn. Từ thời Chăm Pa đến hết triều Nguyễn, trung tâm nằm sâu trong đồng bằng sông Côn ở An Nhơn, với ba toà thành nối tiếp: Đồ Bàn, thành Hoàng Đế và thành Bình Định. Từ thời Pháp thuộc, tỉnh lỵ ra Quy Nhơn và ở đó cho đến nay.
Từ ngày 1/7/2025, Quy Nhơn không chỉ là trung tâm của vùng Bình Định cũ mà là trung tâm hành chính của cả tỉnh Gia Lai mới. Bài này trả lời câu hỏi "tỉnh lỵ Bình Định ở đâu" theo từng thời kỳ, giải thích vì sao trung tâm dời từ đồng bằng ra biển, và cho biết mỗi toà thành cũ nay còn lại gì, nằm ở phường, xã nào.
Bốn trung tâm của vùng đất qua các thời
Bảng dưới tóm gọn bốn trung tâm theo thứ tự thời gian. Các mốc năm chỉ ghi khi đã rõ; chỗ còn nhiều ý kiến thì ghi theo thế kỷ.
| Thời kỳ | Trung tâm | Vị trí hôm nay |
|---|---|---|
| Khoảng đầu thế kỷ XI – 1471 | Kinh thành Đồ Bàn (Vijaya) của Chăm Pa | Vùng Nhơn Hậu cũ, nay phường An Nhơn |
| 1471 – thế kỷ XVIII | Lỵ sở phủ Hoài Nhơn rồi phủ Quy Nhơn | Vùng đồng bằng An Nhơn, vị trí cụ thể thay đổi theo thời |
| 1776 – 1799 | Thành Hoàng Đế của Nguyễn Nhạc | Trên nền Đồ Bàn, nay phường An Nhơn |
| Đầu thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX | Thành Bình Định của triều Nguyễn | Vùng phường Bình Định (An Nhơn cũ) |
| Từ thời Pháp thuộc đến 6/2025 | Quy Nhơn (tỉnh lỵ Bình Định, Nghĩa Bình rồi Bình Định) | Các phường Quy Nhơn |
| Từ 1/7/2025 | Quy Nhơn, trung tâm hành chính tỉnh Gia Lai | Các phường Quy Nhơn |
Điều dễ thấy là ba toà thành lớn đầu tiên đều nằm trong bán kính vài cây số quanh nhau ở An Nhơn. Chỉ khi kinh tế biển và đường sắt lên ngôi, trung tâm mới rời đồng bằng. Đó là sự dịch chuyển do kinh tế quyết định, không phải do chiến tranh hay ý muốn của một triều đại.
Đồ Bàn và thành Hoàng Đế: hai lớp trên một nền đất
Thành Đồ Bàn là kinh thành của Chăm Pa thời Vijaya. Sau năm 1471 thành mất vai trò kinh đô, trở thành một di tích bị bỏ hoang dần trong khi lỵ sở phủ Hoài Nhơn, phủ Quy Nhơn của người Việt đặt ở những vị trí khác trong đồng bằng. Khoảng ba thế kỷ sau, khu thành cũ lại được chọn làm trung tâm khi Nguyễn Nhạc xây thành Hoàng Đế.
Nguyễn Nhạc cho xây thành Hoàng Đế trên nền thành Đồ Bàn, mở rộng và gia cố. Năm 1778 ông xưng hoàng đế, và thành này là kinh đô của ông cho đến khi ông mất năm 1793. Sau khi quân Nguyễn Ánh chiếm được thành năm 1799, toà thành tiếp tục là nơi diễn ra những trận vây hãm giữa hai bên; năm 1801, tướng Võ Tánh của Nguyễn Ánh tự thiêu trong thành khi bị quân Tây Sơn vây lâu ngày.
Hôm nay, ở khu vực này người ta thấy những đoạn tường đất, dấu vết cổng thành, nền móng và tháp Cánh Tiên. Không dễ để người không chuyên phân biệt đâu là dấu tích Chăm, đâu là dấu tích Tây Sơn; các bảng giới thiệu tại di tích và hiện vật ở bảo tàng giúp đọc được các lớp này. Khu di tích nằm ở vùng Nhơn Hậu cũ, nay thuộc phường An Nhơn.
Thành Bình Định: trụ sở tỉnh suốt thế kỷ XIX
Sau khi nhà Tây Sơn chấm dứt, triều Nguyễn không dùng lại thành Hoàng Đế mà xây một toà thành mới gần đó vào đầu thế kỷ XIX, gọi là thành Bình Định. Đây là kiểu thành theo lối kiến trúc quân sự của nhà Nguyễn, có hào, có cổng ở các mặt, bên trong là các dinh thự của quan lại tỉnh. Từ năm 1832, khi Bình Định thành tỉnh, đây là tỉnh lỵ.
Suốt thế kỷ XIX, thành Bình Định là nơi tổng đốc, bố chánh, án sát làm việc, nơi thi cử, nơi xử án. Người các phủ huyện có việc quan đều phải lên thành. Vùng quanh thành vì thế phát triển thành một khu dân cư và buôn bán, tiền thân của thị trấn Bình Định về sau.
Cũng trong thế kỷ XIX, quanh thành hình thành trường thi, nơi sĩ tử các phủ huyện về dự các kỳ thi do tỉnh tổ chức, cùng các văn miếu, đàn tế của tỉnh. Nhiều gia đình nho học ở An Nhơn, Tuy Phước có ông cha từng làm việc hoặc đi thi ở thành. Chính môi trường chữ nghĩa quanh tỉnh lỵ này là một trong những nền tảng cho truyền thống học hành của vùng đất về sau.
Sang thế kỷ XX, khi tỉnh lỵ chuyển hẳn ra Quy Nhơn, thành Bình Định mất vai trò. Qua chiến tranh giữa thế kỷ, phần lớn toà thành bị phá dỡ, nay chỉ còn một số dấu tích. Tên thành sống tiếp qua tên thị trấn Bình Định, rồi phường Bình Định của thị xã An Nhơn và từ 2025 là phường Bình Định của tỉnh Gia Lai, gồm phường Bình Định cũ cùng hai xã Nhơn Phúc, Nhơn Khánh.
Vì sao tỉnh lỵ rời An Nhơn ra Quy Nhơn
Có ba lý do chính, đều là lý do kinh tế và giao thông. Thứ nhất, cảng. Từ cuối thế kỷ XIX, cửa Thị Nại được mở cho thương thuyền, cảng Quy Nhơn lớn dần thành nơi xuất nhập hàng hoá của cả vùng, kể cả hàng từ cao nguyên theo đường 19 xuống. Bộ máy cai trị thời Pháp muốn đặt trụ sở gần nơi thu thuế, kiểm soát hàng hoá.
Thứ hai, đường sắt. Tuyến đường sắt xuyên Đông Dương đi qua Bình Định với ga Diêu Trì làm điểm rẽ nhánh vào Quy Nhơn. Người và hàng đến Quy Nhơn dễ dàng hơn đến thành Bình Định cũ. Thứ ba, đô thị kiểu mới: nhà thương, trường học, bưu điện, ngân hàng được xây ở Quy Nhơn, kéo theo dân cư và hoạt động buôn bán.
Khi các yếu tố này cộng lại, việc chuyển tỉnh lỵ ra Quy Nhơn diễn ra trong khoảng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Các tài liệu ghi năm cụ thể không hoàn toàn thống nhất, nên bài không nêu một năm duy nhất. Điều chắc chắn là đến giữa thế kỷ XX, Quy Nhơn đã là tỉnh lỵ, và từ đó vai trò này không đổi qua các thời Nghĩa Bình, tái lập Bình Định, đến tỉnh Gia Lai mới.
Năm 2025: Quy Nhơn gánh vai trò của cả một tỉnh lớn
Khi Gia Lai và Bình Định hợp nhất, trung tâm hành chính đặt ở Quy Nhơn. Lần đầu tiên trong lịch sử, trung tâm của vùng đất này điều hành cả một vùng cao nguyên rộng lớn phía tây, kéo tới biên giới Campuchia. Các sở, ngành của tỉnh mới bố trí làm việc ở Quy Nhơn; một số bộ phận được giữ ở Pleiku trong giai đoạn chuyển tiếp để phục vụ người dân phía tây.
Với người Bình Định cũ, điều này có nghĩa là việc lên tỉnh không xa hơn trước; ngược lại, người ở vùng Gia Lai cũ phải đi xa hơn nếu cần làm việc trực tiếp với cơ quan cấp tỉnh. Phần lớn thủ tục thường ngày đã chuyển về cấp xã và môi trường trực tuyến nên khoảng cách này bớt nặng nề, nhưng việc đi lại giữa Pleiku và Quy Nhơn trên quốc lộ 19 sẽ dày hơn.
Nhìn trong dòng dài, đây là một vòng xoay thú vị. Hơn một nghìn năm trước, Vijaya là trung tâm của một vương quốc biển với hàng hoá từ núi rừng phía tây đổ xuống. Năm 2025, trung tâm hành chính của một tỉnh nối núi với biển lại đặt ở đúng vùng cửa sông Côn – đầm Thị Nại, chỉ dịch ra phía biển vài chục cây số.
Những hiểu lầm hay gặp về tỉnh lỵ Bình Định
"Quy Nhơn lúc nào cũng là trung tâm của Bình Định." Không đúng. Trong phần lớn lịch sử, từ thời Chăm Pa đến hết thế kỷ XIX, trung tâm nằm ở vùng An Nhơn. Quy Nhơn chỉ thành tỉnh lỵ từ thời Pháp thuộc, tức khoảng hơn một trăm năm trở lại đây.
"Thành Bình Định ở Quy Nhơn." Thành Bình Định thời Nguyễn ở vùng An Nhơn, cách Quy Nhơn một quãng về phía tây bắc. Tên thành nay là tên phường Bình Định, không liên quan đến khu đô thị ven biển.
"Thành Hoàng Đế là kinh đô của cả nhà Tây Sơn." Thành Hoàng Đế là nơi Nguyễn Nhạc đóng đô. Nguyễn Huệ sau khi lên ngôi Quang Trung đóng đô ở Phú Xuân (Huế). Thời Tây Sơn vì thế có hơn một trung tâm quyền lực, và Quy Nhơn là đất của người anh cả.
"Từ 2025 tỉnh lỵ là Pleiku vì tên tỉnh là Gia Lai." Tên tỉnh và nơi đặt trung tâm hành chính là hai quyết định riêng. Tỉnh mới tên Gia Lai, trung tâm hành chính đặt ở Quy Nhơn. Đây là nguồn nhầm lẫn phổ biến nhất của người ở xa.
"Không còn dấu tích gì của các trung tâm cũ." Đồ Bàn còn tường đất, tháp Cánh Tiên; thành Bình Định còn một số dấu tích; khu trung tâm cũ ở Quy Nhơn còn nhiều công trình đầu thế kỷ XX. Dấu tích không nhiều nhưng đủ để lần theo hành trình của các trung tâm.
Đi thăm các trung tâm xưa: gợi ý một buổi
Nếu bạn muốn tự mình thấy hành trình của "tỉnh lỵ" qua các thời, có thể đi trong một buổi từ An Nhơn ra Quy Nhơn:
- Bắt đầu ở khu thành Đồ Bàn – thành Hoàng Đế (phường An Nhơn): xem tường thành đất, tháp Cánh Tiên. Nên đi sớm vì khu này nhiều nắng, ít bóng cây.
- Ghé vùng phường Bình Định tìm dấu tích thành Bình Định. Dấu tích không nhiều, nên hỏi người dân địa phương hoặc xem thông tin tại các điểm di tích được xếp hạng.
- Ra Quy Nhơn theo quốc lộ 19 hoặc quốc lộ 1, ghé Tháp Đôi ngay trong đô thị để thấy lớp Chăm Pa ở vùng ven biển.
- Kết thúc ở khu trung tâm cũ quanh cảng, nơi những dãy phố đầu tiên của tỉnh lỵ Quy Nhơn hình thành, và ngắm đầm Thị Nại từ phía bờ nam.
Cả hành trình chỉ khoảng vài chục cây số nhưng đi qua hơn một nghìn năm lịch sử. Nếu đi với trẻ em, có thể biến mỗi điểm dừng thành một câu hỏi: ở đây ai làm vua, toà thành được xây bằng gì, vì sao người ta lại dời ra biển. Mang theo nước, mũ, và dành thời gian đọc bảng giới thiệu ở mỗi điểm sẽ giúp chuyến đi có ý nghĩa hơn nhiều so với chỉ chụp ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh lỵ Bình Định trước năm 2025 ở đâu?
Trước năm 2025, tỉnh lỵ Bình Định là thành phố Quy Nhơn. Quy Nhơn giữ vai trò này từ thời Pháp thuộc, qua giai đoạn tỉnh Nghĩa Bình 1976 – 1989 và sau khi tái lập tỉnh năm 1989. Từ 1/7/2025, Quy Nhơn là trung tâm hành chính của tỉnh Gia Lai mới.
Thành Bình Định nằm ở đâu?
Thành Bình Định thời Nguyễn nằm ở vùng thị trấn Bình Định cũ thuộc An Nhơn, nay là phường Bình Định của tỉnh Gia Lai. Phần lớn toà thành đã bị phá dỡ trong thế kỷ XX, chỉ còn một số dấu tích.
Thành Hoàng Đế và thành Bình Định có phải một không?
Không. Thành Hoàng Đế do Nguyễn Nhạc xây trên nền thành Đồ Bàn của Chăm Pa vào thế kỷ XVIII. Thành Bình Định do triều Nguyễn xây mới ở một vị trí gần đó vào đầu thế kỷ XIX. Cả hai đều ở vùng An Nhơn nhưng là hai công trình khác nhau.
Vì sao gọi là phường Bình Định khi tỉnh đã đổi tên?
Phường Bình Định mang tên thị trấn, rồi phường Bình Định cũ của thị xã An Nhơn, vốn đặt theo tên thành Bình Định thời Nguyễn. Khi sắp xếp năm 2025, tên này được giữ cho đơn vị mới, nên trở thành nơi duy nhất còn tên Bình Định trên địa chỉ hành chính.
Trụ sở tỉnh Gia Lai mới có ở Pleiku không?
Trung tâm hành chính của tỉnh Gia Lai mới đặt ở Quy Nhơn. Trong giai đoạn chuyển tiếp, một số bộ phận có thể được bố trí làm việc ở Pleiku để thuận tiện cho người dân vùng phía tây. Bạn nên xem thông báo chính thức của tỉnh để biết nơi tiếp nhận hồ sơ cụ thể.