Ngoài các cụm nổi tiếng, vùng Bình Định cũ (nay thuộc tỉnh Gia Lai) còn ba ngọn tháp Chăm đơn lẻ ít người ghé: Tháp Phú Lốc (tháp Vàng) trên đồi cao ở An Nhơn cũ, Tháp Bình Lâm trên đồng bằng gần đầm Thị Nại ở Tuy Phước cũ, và Tháp Thủ Thiện gần sông Kôn ở Tây Sơn cũ. Mỗi ngọn có một vị trí địa lý riêng, cùng ghép lại thành bức tranh về vùng ảnh hưởng của kinh đô Vijaya, từ đồi cao, ven đầm đến bờ sông.
Vì vắng khách, các tháp này đòi hỏi bạn chủ động hơn: tự tìm đường, tự xem, ít bảng chỉ dẫn. Đổi lại là sự yên tĩnh hiếm có và cảm giác khám phá. Bài này mô tả từng ngọn, vị trí theo địa giới cũ và mới, điều đáng xem, và cách ghép chúng vào lịch trình với các cụm tháp lớn.
Ba ngọn tháp trong một bảng
Tên đơn vị mới theo sắp xếp từ 1/7/2025. Niên đại là khoảng thường được nêu, dựa trên phong cách, không phải năm xây chính xác.
| Tháp | Địa giới cũ | Phường, xã mới | Địa hình | Niên đại thường nêu | Ghép tốt với |
|---|---|---|---|---|---|
| Phú Lốc (tháp Vàng) | phường Nhơn Thành, thị xã An Nhơn | phường An Nhơn Bắc | Đỉnh đồi khá cao, phải leo dốc | khoảng thế kỷ 12 | Thành Đồ Bàn, Tháp Cánh Tiên |
| Bình Lâm | xã Phước Hoà, huyện Tuy Phước | xã Tuy Phước Đông | Mặt bằng giữa làng, gần vùng đầm | khoảng thế kỷ 11 – 12 | Tháp Bánh Ít, Tháp Đôi |
| Thủ Thiện | xã Bình Nghi, huyện Tây Sơn | xã Tây Sơn | Gò thấp gần sông Kôn | khoảng thế kỷ 12 | Tháp Dương Long, Bảo tàng Quang Trung |
Ba tháp nằm trên ba hướng khác nhau quanh vùng kinh đô cũ: Phú Lốc ở phía bắc, Bình Lâm ở phía đông nam gần cửa đầm, Thủ Thiện ở phía tây theo dòng sông. Hiếm ai đi đủ cả ba trong một ngày; thường người ta ghép từng ngọn với cụm tháp lớn gần nó.
Tháp Phú Lốc: leo đồi để nhìn cả đồng bằng
Tháp Phú Lốc, còn gọi Thốc Lốc, trong bộ tên dân gian là tháp Vàng, đứng trên đỉnh một ngọn đồi đá ở vùng Nhơn Thành cũ, An Nhơn. Từ chân đồi nhìn lên, ngọn tháp đơn như một chấm đỏ trên nền trời. Lối lên dốc, có đoạn bậc, có đoạn đá lởm chởm, đi chậm cũng mất một lúc. Người không quen leo nên tính thời gian dư và nghỉ giữa chừng.
Phần thưởng nằm ở đỉnh đồi. Từ đây, bạn nhìn bao quát đồng bằng An Nhơn, nơi kinh đô Vijaya từng trải ra, thấy những dải ruộng, làng xóm, dòng sông và xa hơn là các dãy núi. Nhiều người cho rằng đây là góc nhìn đẹp nhất để hình dung không gian kinh đô xưa. Lúc chiều muộn, nắng xiên trên đồng ruộng làm nổi bật từng ô thửa.
Bản thân ngọn tháp đã qua tu bổ, mang dáng cao thanh quen thuộc của tháp vùng Bình Định, cửa chính hướng đông. Vì đứng trên đỉnh đồi trống, tháp chịu gió mạnh và mưa trực tiếp, nên các phần gia cố khá rõ. Hãy chú ý đến cảnh quan nhiều hơn chi tiết trang trí, vì đó là giá trị riêng của Phú Lốc.
Tháp Bình Lâm: ngọn tháp gần cửa ngõ ra biển
Tháp Bình Lâm đứng trên mặt bằng giữa làng ở vùng Phước Hoà cũ, Tuy Phước, không xa đầm Thị Nại. Khác với các tháp trên đồi, Bình Lâm hòa vào khung cảnh làng quê thấp, xung quanh là nhà dân, vườn tược và ruộng. Có thể bạn đi qua làng mà chỉ nhận ra tháp khi đến khá gần.
Ý nghĩa của Bình Lâm gắn với vị trí: vùng đầm Thị Nại được nhiều nhà nghiên cứu coi là nơi từng có cảng của Vijaya, cửa ngõ để thuyền buôn ra vào kinh đô. Ngọn tháp gần cửa đầm vì thế được nhắc đến trong các thảo luận về cảng Thị Nại xưa, dù vị trí chính xác của cảng vẫn chưa được xác định chắc chắn. Đứng ở Bình Lâm, bạn có thể hình dung con đường từ biển vào qua đầm, rồi theo sông lên kinh đô.
Về kiến trúc, Bình Lâm thường được xếp vào giai đoạn sớm hơn một chút so với nhiều tháp khác ở Bình Định, có những nét chuyển tiếp trong trang trí. Tháp đã qua tu bổ; phần gạch gốc còn thấy ở một số mảng thân. Nên kết hợp với Bánh Ít và Tháp Đôi, vì cả ba nằm ở nửa phía nam của vùng tháp và không quá xa nhau.
Tháp Thủ Thiện: ngọn tháp bên sông Kôn
Tháp Thủ Thiện ở vùng Bình Nghi cũ, Tây Sơn, đứng trên một gò thấp gần sông Kôn. Đây là ngọn tháp đơn, quy mô vừa phải, ít được nhắc đến trong các lịch trình du lịch nhưng có vị trí đẹp: một bên là sông, một bên là cánh đồng, xa xa là núi. Mùa nước lên, dòng sông rộng ra và tháp như đứng sát mép nước.
Vị trí bên sông Kôn gợi lại vai trò của dòng sông như trục giao thông từ đồng bằng lên vùng trung du và núi phía tây. Cùng với Dương Long không xa, Thủ Thiện cho thấy vùng thượng lưu đồng bằng sông Kôn có những công trình đáng kể, không chỉ quanh kinh đô. Ghép hai tháp này trong cùng một buổi giúp bạn thấy rõ sự khác biệt giữa một cụm ba tháp đồ sộ và một ngọn tháp đơn khiêm tốn.
Tháp đã qua các đợt gia cố. Khu vực xung quanh là đất canh tác và nhà dân, nên khi đến bạn nên gửi xe gọn gàng, đi đúng lối và giữ yên tĩnh. Mùa mưa lũ, khoảng tháng 10 đến tháng 12, khu vực ven sông có thể ngập, nên hỏi tình hình trước khi đi.
Chọn thời điểm cho từng ngọn tháp
Phú Lốc: chiều muộn mùa khô. Leo đồi lúc nắng đã dịu, lên tới đỉnh đúng lúc ánh chiều xiên trên đồng bằng An Nhơn. Mùa khô, khoảng tháng 2 đến tháng 8, lối đá khô ráo, an toàn hơn. Mùa mưa nên tránh, vì đá trơn và có thể gặp mưa giông bất chợt trên đỉnh đồi trống, không có chỗ trú.
Bình Lâm: sáng sớm. Tháp nằm giữa làng, buổi sáng ánh nắng chiếu vào mặt đông, làng còn yên tĩnh trước giờ sinh hoạt đông đúc. Có thể ghé trước khi đi Bánh Ít, rồi về Quy Nhơn trước trưa. Mùa mưa vẫn đi được vì địa hình bằng phẳng, chỉ cần để ý đường làng ngập nước sau những trận mưa lớn.
Thủ Thiện: theo mùa nước sông Kôn. Mùa khô, bãi bồi lộ ra, bạn có thể đứng xa nhìn tháp với dòng sông thu hẹp phía trước. Đầu mùa mưa, sông đầy nước và cảnh vật xanh hơn. Giữa mùa lũ, thường khoảng tháng 10 đến tháng 12, nên tránh hẳn khu vực ven sông.
Chung cho cả ba. Tránh giờ trưa mùa hè, khi nắng gắt và khu tháp ít bóng mát. Ngày có gió mạnh hoặc thời tiết xấu kéo dài nên hoãn, vì đường làng và lối lên đồi đều kém an toàn hơn. Theo dõi dự báo thời tiết trước một hai ngày là đủ để chọn buổi phù hợp.
Tìm đường đến các tháp vắng khách
Các tháp ít khách thường ít biển chỉ dẫn, đường vào là đường làng. Một số bước giúp bạn không mất thời gian:
- Tra đường theo tên tháp trên ứng dụng bản đồ, đồng thời ghi nhớ tên xã cũ (Nhơn Thành, Phước Hoà, Bình Nghi) vì biển làng có thể còn ghi tên này.
- Khi gần đến, hỏi người dân bằng tên quen thuộc: "tháp Phú Lốc", "tháp Bình Lâm", "tháp Thủ Thiện". Tên phường, xã mới có thể chưa quen miệng với mọi người.
- Đi xe máy hoặc ô tô nhỏ; một số đoạn đường làng hẹp, ô tô lớn khó quay đầu.
- Với Phú Lốc, để xe ở chân đồi đúng nơi quy định rồi đi bộ lên; không cố chạy xe lên dốc đá.
- Đi vào ban ngày, tránh về muộn khi đường làng thiếu đèn.
- Mang theo nước và đồ ăn nhẹ, vì quanh các tháp ít hàng quán.
Quanh các tháp vắng thường không có điểm nghỉ chân, nên một chiếc mũ rộng vành và đủ nước quan trọng hơn bạn nghĩ. Nếu đi một mình, nên báo người thân lịch trình, nhất là khi leo đồi Phú Lốc, vì khu vực khá vắng và sóng điện thoại có thể chập chờn ở một số điểm.
Vì sao nên dành thời gian cho các tháp nhỏ
Nhiều người chỉ xem các cụm tháp lớn rồi về. Các tháp đơn lẻ có những giá trị mà cụm lớn không thay thế được:
- Sự yên tĩnh: không có đoàn khách, bạn có thể quan sát lâu, nhìn kỹ từng mảng gạch.
- Bối cảnh nguyên vẹn hơn: tháp nằm giữa làng, ruộng, sông, cho cảm giác gần với không gian xưa hơn những khu được quy hoạch.
- Bức tranh địa lý: mỗi tháp ở một kiểu địa hình, giúp hiểu cách người Chăm chọn chỗ dựng tháp.
- So sánh: xem tháp đơn sau khi xem cụm lớn giúp nhận ra những gì là chung, những gì là riêng.
- Góp phần chia tải: khách tản ra nhiều điểm giúp giảm áp lực lên những di tích đông đúc.
Đi tháp vắng cũng có trách nhiệm lớn hơn: không có người trông coi thường trực, mọi hành vi của bạn ảnh hưởng trực tiếp đến di tích. Không trèo, không khắc tên, không để lại rác là những điều tối thiểu.
Ba ngọn tháp và bức tranh kinh đô Vijaya
Đặt ba tháp lên một tấm bản đồ trong đầu, cùng với thành Đồ Bàn ở giữa, bạn sẽ thấy một mạng lưới: Phú Lốc trên đồi nhìn xuống kinh đô, Bình Lâm gần cửa đầm nơi thuyền vào, Thủ Thiện bên sông trên đường lên miền núi. Thêm Bánh Ít trên lối giữa kinh đô và biển, Dương Long ở thượng lưu, Tháp Đôi gần vịnh Quy Nhơn, bức tranh trở nên khá đầy đủ.
Mạng lưới ấy không nhất thiết được quy hoạch cùng lúc, vì các tháp có niên đại khác nhau trong vài thế kỷ. Nhưng chúng cùng phản ánh một logic: dựng tháp ở những điểm quan trọng của vùng đất, trên cao để thấy và được thấy, gần đường sông, đường biển. Hiểu logic ấy, chuyến đi tháp Chăm không còn là xem từng công trình rời rạc mà là đọc lại một vùng đất từng là trung tâm của cả một vương quốc.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Phú Lốc có khó leo không?
Lối lên đồi khá dốc, có đoạn bậc không đều và đá lởm chởm. Người khoẻ mạnh đi chậm sẽ lên được, nhưng nên mang giày đế bám, mang nước và tránh giờ nắng gắt. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ hoặc người có vấn đề về tim, khớp nên cân nhắc kỹ trước khi leo.
Tại sao tháp Phú Lốc còn gọi là tháp Vàng?
Đó là tên dân gian trong bộ tên vàng, bạc, đồng, ngà mà người địa phương đặt cho bốn tháp Phú Lốc, Bánh Ít, Cánh Tiên, Dương Long. Tên gọi không liên quan đến chất liệu, chỉ là cách gọi đẹp để phân biệt các tháp.
Tháp Bình Lâm có liên quan đến cảng Thị Nại không?
Tháp nằm gần vùng đầm Thị Nại, nơi nhiều nhà nghiên cứu cho là từng có cảng của kinh đô Vijaya, nên thường được nhắc trong các thảo luận về cảng này. Tuy vậy, vị trí chính xác và quy mô cảng Thị Nại xưa vẫn chưa được xác định chắc chắn.
Tháp Thủ Thiện nay thuộc xã nào?
Tháp ở vùng xã Bình Nghi cũ, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định cũ. Theo sắp xếp từ 1/7/2025, xã Bình Nghi cũ thuộc xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai. Biển chỉ dẫn và người dân có thể vẫn quen dùng tên cũ.
Có thể đi cả ba tháp trong một ngày không?
Có thể nếu có phương tiện riêng và xuất phát sớm, nhưng ba tháp nằm ở ba hướng khác nhau nên sẽ khá vội. Cách hợp lý hơn là ghép Phú Lốc với thành Đồ Bàn, Bình Lâm với Bánh Ít và Tháp Đôi, Thủ Thiện với Dương Long, chia thành các buổi khác nhau.
Các tháp ít khách có thu phí tham quan không?
Tuỳ quy định của nơi quản lý ở từng thời điểm. Nhiều tháp đơn lẻ mở tự do, một số có người trông coi. Khi đến, bạn nên xem thông báo tại chỗ hoặc hỏi người trông coi; nếu không có ai, vẫn giữ đúng các quy tắc chung khi tham quan di tích.