Muốn xem tuồng hay nghe bài chòi ở vùng Bình Định cũ, bạn có ba cơ hội chính: các buổi biểu diễn của đơn vị nghệ thuật truyền thống ở Quy Nhơn, hội bài chòi và chương trình văn nghệ dịp Tết, lễ hội, và sinh hoạt của các câu lạc bộ bài chòi ở phường xã. Lịch diễn không cố định quanh năm, nên cần hỏi trước, nhất là khi đi ngoài mùa lễ hội.
Bài này không đưa lịch hay giá vé, vì những thông tin đó thay đổi thường xuyên. Thay vào đó, nó giúp bạn biết nên hỏi ai, dịp nào dễ gặp buổi diễn, chuẩn bị gì để hiểu được, đưa trẻ em đi xem ra sao, và những phép lịch sự đơn giản khi đứng trước nghệ nhân.
Ba con đường để gặp tuồng và bài chòi
Mỗi con đường cho một trải nghiệm khác nhau. Bảng dưới giúp bạn chọn theo thời gian và mong muốn của mình:
| Con đường | Thường diễn ra khi nào | Trải nghiệm | Nên hỏi ai |
|---|---|---|---|
| Đơn vị nghệ thuật truyền thống ở Quy Nhơn | Các đợt biểu diễn theo kế hoạch, dịp lễ lớn | Sân khấu chỉn chu, diễn viên chuyên nghiệp, trích đoạn tuồng và ca kịch bài chòi | Đơn vị biểu diễn, cơ quan văn hoá, nơi lưu trú |
| Hội bài chòi, chương trình Tết và lễ hội | Những ngày Tết, đầu xuân, các dịp lễ hội của địa phương | Không khí cộng đồng, có thể tham gia chơi | Người dân, chính quyền phường xã, thông báo địa phương |
| Câu lạc bộ bài chòi phường xã | Buổi sinh hoạt định kỳ, giao lưu, biểu diễn ở sân văn hoá | Gần gũi, nghệ nhân lớn tuổi, có thể trò chuyện | Nhà văn hoá phường xã, người dân địa phương |
Nếu chỉ có một hai ngày ở Quy Nhơn ngoài mùa lễ, cơ hội xem buổi diễn chuyên nghiệp phụ thuộc vào việc trùng lịch. Nếu đến dịp Tết, cơ hội gặp hội bài chòi cao hơn nhiều. Câu lạc bộ là lựa chọn linh hoạt nhất, nhưng cần hỏi thăm người địa phương.
Hỏi lịch diễn và chọn dịp đi
Cách đơn giản nhất là hỏi nơi lưu trú. Nhiều khách sạn, nhà nghỉ ở Quy Nhơn nắm được các sự kiện văn hoá lớn trong thành phố. Tiếp theo là theo dõi các kênh thông tin chính thức của tỉnh Gia Lai và các phường xã ở khu vực Quy Nhơn sau sắp xếp, nơi thường đăng thông báo về lễ hội, chương trình nghệ thuật.
Nếu muốn xem đơn vị nghệ thuật truyền thống biểu diễn, có thể liên hệ trực tiếp đơn vị đó để hỏi lịch. Một số đơn vị nhận biểu diễn theo yêu cầu cho đoàn khách, trường học. Với khách lẻ, thường phải chờ các buổi diễn chung.
Với câu lạc bộ bài chòi, cách tốt nhất là hỏi người dân ở phường xã, nhất là người lớn tuổi, hoặc hỏi nhà văn hoá khu phố. Thông tin về buổi sinh hoạt thường truyền miệng hơn là đăng công khai. Khi hỏi, nói rõ bạn muốn xem để tìm hiểu, người ta sẽ nhiệt tình chỉ cho.
Về thời điểm, có ba dịp nên nhắm tới.
Tết Nguyên đán và những ngày đầu xuân là dịp dễ gặp bài chòi nhất. Nhiều nơi trong vùng Bình Định cũ tổ chức hội bài chòi, chương trình văn nghệ dân gian ở quảng trường, phố đi bộ, khu du lịch, sân đình. Không khí lễ hội khiến buổi xem trở nên sống động, và bạn có thể ngồi chòi chơi cùng người dân.
Các lễ hội truyền thống trong năm, như lễ hội gắn với di tích lịch sử, lễ cầu ngư ở làng biển, các dịp kỷ niệm lớn của địa phương, thường có chương trình biểu diễn tuồng, bài chòi. Lịch các lễ hội này theo âm lịch hoặc theo kế hoạch của địa phương từng năm.
Mùa du lịch hè ở Quy Nhơn đôi khi có chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống phục vụ khách. Tuy vậy, không phải năm nào cũng có, và quy mô thay đổi. Nếu việc xem tuồng, bài chòi là mục tiêu chính của chuyến đi, nên chọn dịp Tết hoặc hỏi trước lịch lễ hội rồi mới định ngày.
Chuẩn bị trước buổi xem
Vài việc nhỏ trước buổi diễn sẽ giúp bạn hiểu và thưởng thức nhiều hơn:
- Tìm hiểu cốt truyện: nếu biết tên vở hay trích đoạn, đọc tóm tắt trước. Với bài chòi, đọc qua cách chơi hội để biết anh Hiệu, câu thai, con bài.
- Nghe thử một đoạn: nghe vài đoạn ghi âm bài chòi hay tuồng để làm quen với giọng hát, nhịp trống.
- Đến sớm: buổi diễn ngoài trời thường đông, đến sớm để có chỗ ngồi nhìn rõ sân khấu.
- Chuẩn bị theo thời tiết: buổi tối ở vùng biển có thể gió lạnh, mùa mưa có thể có mưa. Mang áo khoác mỏng, nước uống.
- Hỏi người bên cạnh: nếu không hiểu đoạn nào, hỏi nhỏ khán giả địa phương, nhất là người lớn tuổi.
Với buổi diễn trong nhà hát, nên ăn tối trước, vì buổi diễn có thể kéo dài. Với hội bài chòi ngoài trời, có thể vừa xem vừa thưởng thức quà vặt bán quanh sân hội, đó cũng là một phần không khí.
Đưa trẻ em đi xem tuồng, bài chòi
Chọn buổi ngắn. Trẻ nhỏ khó ngồi yên lâu. Hội bài chòi ngoài trời hay các trích đoạn ngắn hợp với trẻ hơn vở tuồng dài trong nhà hát.
Giải thích trước bằng hình ảnh. Cho trẻ xem ảnh mặt nạ tuồng, chòi tre, kể trước câu chuyện bằng lời đơn giản để trẻ có điều để tìm khi xem.
Biến buổi xem thành trò chơi. Ở hội bài chòi, cho trẻ cầm thẻ, cùng nghe đến chữ cuối của câu thai. Ở buổi tuồng, đố trẻ nhận ra ai là người tốt, ai là kẻ xấu qua màu mặt.
Chú ý tiếng ồn. Trống tuồng, trống hội có thể rất to. Trẻ nhạy cảm với âm thanh nên ngồi xa loa, hoặc mang theo bịt tai.
Không ép trẻ. Nếu trẻ không thích, đừng bắt ngồi đến hết. Một lần xem thú vị ngắn còn tốt hơn một buổi dài khiến trẻ ngán sân khấu truyền thống.
Hiểu được bao nhiêu là đủ
Nhiều người ngại đi xem tuồng, bài chòi vì sợ không hiểu. Thật ra, ngay cả khán giả địa phương cũng không phải ai cũng hiểu từng chữ, nhất là với tuồng cổ nhiều từ Hán Việt hay câu thai dùng từ cổ. Người xem thường thưởng thức qua giọng hát, nhịp trống, động tác và không khí, rồi dần dần hiểu thêm qua mỗi lần xem.
Với bài chòi, chỉ cần nắm cách chơi và nghe được chữ cuối của câu thai là đã có thể tham gia. Những câu ví von, những lời trêu đùa có thể cần người bên cạnh giải thích, và chính việc hỏi đáp ấy làm buổi xem vui hơn. Với tuồng, nắm cốt truyện và nhận ra nhân vật qua màu mặt là đủ để theo dõi.
Đừng đặt mục tiêu hiểu hết trong lần đầu. Hãy xem như nghe một bản nhạc bằng thứ tiếng chưa thạo: cảm được nhịp, được giọng, được cảm xúc trước, nghĩa đến sau. Nhiều người yêu tuồng, bài chòi bắt đầu đúng như vậy, từ một buổi xem chỉ hiểu lõm bõm nhưng nhớ mãi tiếng trống.
Phép lịch sự với nghệ nhân và người biểu diễn
Nghệ nhân bài chòi, diễn viên tuồng phần nhiều là người làm nghề với tâm huyết, nhiều người biểu diễn mà thu nhập không nhiều. Một tràng vỗ tay đúng lúc, sự chú ý khi họ hát là cách tôn trọng đơn giản nhất. Tránh nói chuyện to, nghe điện thoại trong lúc diễn.
Chụp ảnh, quay phim thường được chấp nhận ở buổi diễn ngoài trời, nhưng không dùng đèn flash chiếu thẳng vào mặt diễn viên, không chen lên sát sân khấu che khán giả khác. Với buổi diễn trong nhà hát, hỏi trước quy định về quay chụp. Muốn chụp ảnh riêng với nghệ nhân sau buổi diễn, hãy xin phép.
Nếu có dịp trò chuyện với nghệ nhân lớn tuổi, hãy hỏi về nghề, về những câu thai họ nhớ, về thầy dạy họ. Nhiều người sẵn lòng kể. Nếu bạn dùng hình ảnh, lời kể của họ trên mạng xã hội hay bài viết, nên ghi rõ tên và xin phép, như một cách ghi nhận người giữ di sản.
Khi không có buổi diễn: những cách khác để tìm hiểu
Nếu đến Quy Nhơn mà không trùng buổi diễn nào, bạn vẫn có thể tìm hiểu tuồng và bài chòi qua các bảo tàng, di tích liên quan. Các di tích gắn với Đào Tấn ở vùng Tuy Phước cũ là nơi thích hợp để hiểu về tuồng. Bảo tàng tổng hợp của địa phương thường có phần giới thiệu nghệ thuật truyền thống.
Các bản ghi hình chính thức của các đơn vị nghệ thuật, chương trình truyền hình địa phương về tuồng và bài chòi là nguồn tham khảo tốt. Khi xem trực tuyến, chọn kênh chính thức của đơn vị biểu diễn hoặc đài truyền hình để có bản chất lượng và tôn trọng bản quyền.
Một cách khác là trò chuyện với người dân. Ở vùng Bình Định cũ, người lớn tuổi thường thuộc vài câu hô bài chòi, vài đoạn tuồng. Hỏi họ một cách thân thiện, có khi bạn được nghe một đoạn hát ngay tại quán nước. Đó có thể là trải nghiệm đáng nhớ không kém một buổi diễn chính thức.
Tuồng, bài chòi trong trường học và trong gia đình
Ở vùng Bình Định cũ, tuồng và bài chòi được đưa vào trường học qua các buổi biểu diễn giới thiệu, câu lạc bộ, hoạt động ngoại khoá. Học sinh có dịp xem diễn viên chuyên nghiệp, thử hoá trang, học vài câu hô thai. Đây là cách để thế hệ trẻ biết đến di sản quê mình từ sớm.
Trong gia đình, ông bà vẫn là người truyền lại nhiều nhất. Nhiều đứa trẻ biết bài chòi vì được ông bà dắt đi hội Tết, biết tuồng vì nghe ông hát nghêu ngao một đoạn quen. Với gia đình người quê Bình Định sống xa, cho con cháu xem một buổi tuồng, một hội bài chòi khi về quê là cách giữ sợi dây nối với quê nhà.
Nếu bạn là phụ huynh đang sống ở vùng này, nên để ý các chương trình biểu diễn miễn phí ở trường, ở sân văn hoá. Đưa con đi một lần, kể cho con nghe về Đào Tấn, về câu ca dao, về hội Tết, có khi sẽ gieo được một tình yêu lâu dài với nghệ thuật truyền thống.
Câu hỏi thường gặp
Ở Quy Nhơn có buổi diễn tuồng hằng ngày không?
Thường không có buổi diễn cố định hằng ngày. Các đơn vị nghệ thuật truyền thống biểu diễn theo kế hoạch, dịp lễ, hoặc theo yêu cầu đoàn khách. Nên hỏi trước đơn vị biểu diễn hoặc nơi lưu trú để biết lịch.
Dịp nào dễ xem bài chòi nhất?
Tết Nguyên đán và những ngày đầu xuân. Nhiều nơi tổ chức hội bài chòi ở quảng trường, phố đi bộ, khu du lịch, sân đình. Các lễ hội truyền thống trong năm cũng thường có chương trình bài chòi.
Đưa trẻ nhỏ đi xem tuồng có phù hợp không?
Phù hợp nếu chọn buổi ngắn, hội ngoài trời hoặc trích đoạn, giải thích trước cho trẻ bằng hình ảnh và câu chuyện đơn giản. Chú ý tiếng trống lớn và đừng ép trẻ ngồi quá lâu.
Có được quay phim khi xem bài chòi không?
Thường được ở buổi diễn ngoài trời, nhưng không dùng flash chiếu vào diễn viên, không che khán giả khác. Trong nhà hát nên hỏi quy định. Khi đăng hình ảnh nghệ nhân, nên xin phép và ghi tên họ.
Không trùng buổi diễn thì tìm hiểu tuồng, bài chòi bằng cách nào?
Thăm các di tích gắn với Đào Tấn ở vùng Tuy Phước cũ, bảo tàng của địa phương, xem bản ghi hình chính thức của các đơn vị nghệ thuật, hoặc trò chuyện với người lớn tuổi, nhiều người vẫn thuộc câu hô, đoạn hát.