Tháp Đôi là hai ngọn tháp Chăm đứng cạnh nhau ngay trong khu dân cư của Quy Nhơn, thuộc phường Đống Đa cũ, nay là phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai. Niên đại thường được nêu là khoảng cuối thế kỷ 12 đến đầu thế kỷ 13. Điểm khiến Tháp Đôi khác hẳn các tháp Chăm khác là phần mái: thay vì chuỗi tầng thu nhỏ dần, mái là một khối chóp cong liền, gợi nhớ kiến trúc Khmer, với những hình chim Garuda giơ tay như đỡ ở các góc.
Vì nằm giữa phố, Tháp Đôi là điểm tháp Chăm dễ đến nhất ở vùng Bình Định cũ: không phải leo đồi, không phải đi đường làng, có thể ghé trong một buổi sáng trước khi làm việc khác. Nhưng chính vì quá gần mà nhiều người đi ngang mà không dừng lại. Bài này giúp bạn biết cần nhìn gì, vì sao hai ngọn tháp này quan trọng với lịch sử kiến trúc Chăm, và cách xem trong khoảng một giờ.
Hai ngọn tháp, một khu di tích nhỏ giữa phố
Khu di tích Tháp Đôi khá nhỏ, được rào và trồng cây, bao quanh là nhà dân và đường phố. Hai ngọn tháp đứng song song, một ngọn lớn hơn và một ngọn nhỏ hơn, cửa quay về hướng đông. Tên gọi Tháp Đôi đơn giản là vì có hai ngọn; trong một số tài liệu cũ còn thấy tên tháp Hưng Thạnh, theo tên vùng đất nơi tháp đứng.
Người Quy Nhơn quen với Tháp Đôi như một phần của phố phường. Buổi sáng có người tập thể dục quanh khu vực, chiều tối là lúc phố xá đông đúc trở lại. Sự gần gũi ấy là điều hiếm có: ở nhiều nơi, tháp Chăm đứng trơ trọi giữa đồi hoặc giữa ruộng, còn ở đây di tích tám trăm năm tuổi nằm giữa đời sống đô thị.
Điều đó cũng đặt ra thách thức bảo tồn. Khói bụi, rung động từ xe cộ và sức ép xây dựng xung quanh là những yếu tố mà các tháp ở vùng quê ít gặp. Khu di tích đã được tu bổ, gia cố, và bạn sẽ thấy rõ phần gạch bổ sung xen giữa gạch cũ khi đến gần.
Mái tháp khác thường: nhìn gì cho đúng
Hình dáng chung. Tháp Chăm thường có mái gồm ba, bốn tầng thu nhỏ dần, mỗi tầng lặp lại hình dáng tầng thân bên dưới. Tháp Đôi thì khác: phần mái vươn lên thành một khối chóp có các cạnh cong, nhiều gờ nằm ngang chồng lên nhau, tổng thể trông giống một chóp tháp liền khối hơn là những tầng tách bạch.
Liên hệ với kiến trúc Khmer. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng dáng mái này chịu ảnh hưởng từ kiến trúc Khmer thời Angkor. Giai đoạn cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13 là thời kỳ Champa và Angkor có những tiếp xúc dồn dập, cả chiến tranh lẫn giao lưu, nên ảnh hưởng qua lại trong nghệ thuật là điều dễ hiểu. Dù vậy, đây vẫn là công trình Chăm với kỹ thuật xây gạch đặc trưng của người Chăm.
Những hình chim Garuda. Ở các góc và trên thân tháp có những hình Garuda, sinh vật nửa người nửa chim trong nghệ thuật Ấn Độ và Đông Nam Á, được tạc với tư thế giơ tay như đỡ lấy phần trên. Đây là chi tiết dễ nhận ra và được chụp nhiều nhất. Chú ý cách các hình này lặp lại theo nhịp quanh tháp, tạo cảm giác cả khối mái được nâng lên.
Phần đỉnh. Phần trên cùng của cả hai ngọn tháp đã mất hoặc hư hại theo thời gian, nên đường viền mái hiện nay không còn nguyên như lúc mới xây. Khi xem ảnh cũ hoặc bản vẽ phục dựng, bạn sẽ thấy các nhà nghiên cứu đề xuất những hình dáng khác nhau cho phần đỉnh.
Tháp Đôi khác các tháp Chăm khác ở Bình Định thế nào
So sánh nhanh giúp bạn thấy vì sao Tháp Đôi có vị trí riêng trong nghiên cứu kiến trúc Chăm, dù nằm cùng vùng và cùng giai đoạn với các cụm khác.
| Đặc điểm | Tháp Đôi | Các tháp Chăm thường gặp ở Bình Định |
|---|---|---|
| Mái | Khối chóp cong liền, nhiều gờ ngang | Ba, bốn tầng thu nhỏ dần, góc có tháp con |
| Trang trí nổi bật | Hình Garuda đỡ ở góc và thân | Trụ áp tường, cửa giả, một số mảng đá sa thạch |
| Số ngọn | Hai, đứng song song | Một đến bốn, tuỳ cụm |
| Vị trí | Mặt bằng trong khu dân cư đô thị | Thường trên gò, đồi giữa đồng bằng |
| Ảnh hưởng nghệ thuật được bàn | Rõ nét Khmer thời Angkor | Chủ yếu theo truyền thống Chăm, có biến đổi theo vùng |
Chính sự khác biệt này khiến Tháp Đôi thường được nhắc trong các tài liệu về giao lưu nghệ thuật giữa Champa và các nước láng giềng. Với người đi tham quan, nó là cơ hội hiếm để thấy rằng nghệ thuật Chăm không phải một khuôn đúc cố định mà thay đổi theo thời đại và theo những mối quan hệ của vương quốc.
Thân tháp, cửa và lòng tháp
Bên dưới phần mái, thân hai ngọn tháp mang những nét quen thuộc của tháp Chăm: các trụ áp tường chia mặt tường thành ô, đường gờ chỉ chạy ngang ở chân và đầu tường, cửa chính ở hướng đông có tiền sảnh. Gạch được xếp khít, mạch mỏng. Ở những chỗ còn nguyên, bạn thấy góc cạnh rất sắc, chứng tỏ tay nghề người thợ.
Một số bệ đá và hiện vật từng gắn với tháp đã được đưa đi bảo quản hoặc trưng bày ở bảo tàng. Tại chỗ, bạn chủ yếu thấy kiến trúc gạch. Nếu cửa tháp mở, lòng tháp là một không gian nhỏ, cao, ánh sáng chỉ lọt vào từ cửa. Cảm giác đứng trong lòng tháp, nhìn lên khoảng tối thu nhỏ dần về phía đỉnh, là thứ ảnh chụp khó truyền đạt.
Hãy đi vòng quanh cả hai ngọn và so sánh. Hai tháp cùng thời nhưng không giống hệt nhau về kích thước và trạng thái bảo tồn. Phần nào còn gạch cũ, phần nào đã bổ sung, phần trang trí nào còn rõ nét: những so sánh nhỏ như vậy làm chuyến ghé thăm ngắn có nhiều điều để nhớ hơn.
Đọc trang trí như đọc một ngôn ngữ
Trang trí trên tháp Chăm không phải để lấp chỗ trống. Mỗi hình tượng có vị trí quen thuộc: hình sinh vật mạnh mẽ ở góc và những chỗ gánh đỡ, hoa lá cách điệu trên các gờ, những khung vòm nhọn phía trên cửa. Ở Tháp Đôi, hình Garuda được đặt đúng những chỗ mà mắt người nhìn hiểu là nơi chịu lực, nên dù là trang trí, chúng vẫn "làm việc" trong bố cục kiến trúc: tạo cảm giác mái được nâng đỡ chứ không đè xuống.
Khi so Tháp Đôi với các tháp khác, bạn sẽ thấy cùng một bộ từ vựng hình tượng được dùng theo cách khác nhau. Ở Dương Long, các sinh vật bằng đá nằm ở góc tầng mái; ở Tháp Đôi, Garuda giơ tay trên thân và góc mái chóp. Ngôn ngữ chung, cách nói riêng. Đó là lý do các nhà nghiên cứu có thể dựa vào trang trí để ước định niên đại và nhận ra ảnh hưởng qua lại giữa các vùng.
Với người không chuyên, chỉ cần nhớ một nguyên tắc: nhìn xem trang trí nằm ở đâu trước khi nhìn nó là gì. Vị trí cho biết người xây muốn nhấn mạnh phần nào của công trình. Nhiều chi tiết đã mòn đến mức khó nhận ra hình, nhưng vị trí thì vẫn còn đó.
Tháp Đôi trong một ngày ở Quy Nhơn
Vì nằm trong thành phố, Tháp Đôi dễ ghép vào hầu hết lịch trình. Người đi công tác có thể ghé vào sáng sớm trước giờ làm, người đi du lịch có thể đặt Tháp Đôi làm điểm mở đầu trước khi ra biển hay đi các cụm tháp ngoại thành. Từ đây đi về phía bắc theo quốc lộ là tới vùng Tuy Phước, An Nhơn cũ với nhiều cụm tháp khác; đi về phía đông nam là khu bãi biển trung tâm.
Một cách sắp xếp hợp lý cho người có một ngày: sáng sớm xem Tháp Đôi khi còn mát và vắng, sau đó đi Tháp Bánh Ít, trở về Quy Nhơn ăn trưa, buổi chiều dành cho biển. Người thích lịch sử có thể làm ngược lại, dùng buổi chiều cho thành Đồ Bàn và Tháp Cánh Tiên. Dù chọn cách nào, Tháp Đôi luôn là điểm tốn ít thời gian di chuyển nhất.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, Tháp Đôi cũng là nơi thích hợp để giới thiệu về tháp Chăm: khu di tích bằng phẳng, không phải leo, thời gian xem ngắn. Bạn có thể cho trẻ đếm số hình Garuda quanh một ngọn tháp hoặc tìm chỗ gạch cũ, gạch mới, biến chuyến tham quan thành một trò chơi quan sát.
Xem Tháp Đôi trong khoảng một giờ
Tháp Đôi hợp với lịch trình ngắn. Một trình tự gợi ý để không bỏ sót những gì đáng xem:
- Đến vào sáng sớm, khi nắng chiếu vào mặt đông, gạch có màu ấm và khu di tích còn vắng.
- Đứng từ xa, chỗ thấy được cả hai ngọn trong một khung nhìn, để quan sát tỷ lệ và dáng mái chóp cong.
- Tiến lại gần mặt đông, xem cửa chính và tiền sảnh, so sánh cửa của hai ngọn.
- Đi vòng quanh từng ngọn, tìm các hình Garuda ở góc và trên thân; để ý tư thế và nhịp lặp lại.
- Dừng ở mặt tường có cả gạch cũ lẫn gạch mới, phân biệt bằng màu, độ phẳng và vết rêu.
- Đọc bảng giới thiệu tại chỗ (nếu có) để đối chiếu niên đại và lịch sử tu bổ, rồi mới chụp ảnh tổng thể khi rời đi.
Nếu muốn mở rộng, ghép Tháp Đôi với Tháp Bánh Ít ở phía bắc thành một buổi sáng, hoặc với bãi biển trung tâm Quy Nhơn thành một buổi chiều đi bộ và đạp xe.
Lưu ý khi tham quan giữa khu dân cư
Tháp Đôi nằm sát nhà dân, nên ngoài những quy tắc chung với mọi di tích, còn vài điều nên để ý:
- Gửi xe đúng chỗ, không dừng đỗ chắn lối vào nhà dân hay chắn đường.
- Giữ yên lặng, nhất là sáng sớm và buổi trưa, khi người xung quanh còn nghỉ ngơi.
- Không trèo lên bệ tháp hay tiền sảnh để chụp ảnh; gạch cổ ở đây đã chịu thêm tác động của môi trường đô thị.
- Giờ mở cửa và quy định tham quan có thể thay đổi; hỏi người trông coi hoặc xem thông báo tại cổng.
- Mang rác ra khỏi khu di tích, kể cả vỏ chai nước nhỏ.
- Nếu đi nhóm đông, chia nhỏ để không chiếm hết lối đi và không làm phiền khách khác.
Những điều này nghe đơn giản nhưng quyết định việc người dân sống quanh di tích có tiếp tục cởi mở với khách hay không. Một di tích giữa phố tồn tại được lâu dài nhờ sự đồng thuận của chính những người sống bên cạnh nó, chứ không chỉ nhờ hàng rào và biển báo.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Đôi Quy Nhơn được xây khi nào?
Niên đại thường được nêu là khoảng cuối thế kỷ 12 đến đầu thế kỷ 13. Mốc này được ước định qua phong cách kiến trúc và so sánh với các công trình cùng thời, chứ không có năm xây chính xác được ghi lại. Đây là giai đoạn Champa có nhiều tiếp xúc với Angkor.
Vì sao mái Tháp Đôi trông giống tháp Khmer?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng mái chóp cong liền khối của Tháp Đôi chịu ảnh hưởng kiến trúc Khmer thời Angkor, do hai vương quốc có quan hệ chặt chẽ, cả chiến tranh lẫn giao lưu, trong giai đoạn tháp được xây. Kỹ thuật xây gạch và nhiều chi tiết thân tháp vẫn là của người Chăm.
Tháp Đôi nằm ở phường nào sau sáp nhập?
Tháp nằm ở vùng phường Đống Đa cũ của thành phố Quy Nhơn. Theo sắp xếp từ 1/7/2025, phường Đống Đa cũ thuộc phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai. Khi tra đường, tìm theo tên Tháp Đôi là nhanh nhất.
Garuda trên Tháp Đôi là gì?
Garuda là hình tượng nửa người nửa chim phổ biến trong nghệ thuật Ấn Độ và Đông Nam Á, trong đó có nghệ thuật Chăm. Ở Tháp Đôi, các hình Garuda được tạc với tư thế giơ tay như đỡ phần trên của tháp, là chi tiết trang trí đặc trưng nhất của công trình.
Tham quan Tháp Đôi mất bao lâu?
Khoảng ba mươi phút đến một giờ là đủ xem kỹ cả hai ngọn tháp, đọc giới thiệu và chụp ảnh. Vì nằm trong thành phố, bạn có thể ghé vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, ghép với các điểm khác trong ngày mà không mất nhiều thời gian di chuyển.
Tháp Đôi có phải là tháp Chăm duy nhất trong Quy Nhơn không?
Tháp Đôi là cụm tháp Chăm nổi bật và dễ đến nhất trong khu vực đô thị Quy Nhơn cũ. Các cụm tháp khác như Bánh Ít, Bình Lâm, Cánh Tiên, Dương Long nằm ở vùng Tuy Phước, An Nhơn, Tây Sơn cũ, cách trung tâm một quãng đi xe.