Tháp Cánh Tiên, còn gọi tháp Đồng, là ngọn tháp Chăm đơn lẻ đứng trong khu di tích thành Đồ Bàn, vùng xã Nhơn Hậu cũ của thị xã An Nhơn, nay thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai. Tháp thường được xếp vào khoảng thế kỷ 11 đến 12, thời Vijaya là kinh đô Champa. Đây là công trình kiến trúc Chăm nổi bật nhất còn đứng trong phạm vi kinh đô cũ.
Ngoài giá trị kiến trúc, Cánh Tiên còn là một ví dụ để hiểu chuyện trùng tu tháp Chăm: tháp đã trải qua các đợt gia cố, bổ sung lớn, và những gì bạn thấy hôm nay là kết quả của cả người xây xưa lẫn người bảo tồn nay. Bài này giải thích tháp trong bối cảnh kinh đô, cách đọc phần gạch cũ, gạch mới, và vì sao trùng tu luôn là chuyện có tranh luận.
Một ngọn tháp trong lòng kinh đô
Phần lớn tháp Chăm ở Bình Định đứng trên gò đồi ngoài khu dân cư cổ. Cánh Tiên khác ở chỗ nằm ngay trong phạm vi tường thành Đồ Bàn, tức trong lòng kinh đô Vijaya. Điều này khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tháp có vai trò quan trọng trong đời sống của triều đình, dù chức năng cụ thể vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn.
Đứng ở chân tháp hôm nay, xung quanh là ruộng vườn, làng xóm và những đoạn tường thành đất phủ cỏ. Rất khó hình dung đây từng là trung tâm của một vương quốc. Nhưng chính sự tương phản ấy cho bạn cảm giác về thời gian: cung điện, nhà cửa bằng vật liệu nhẹ đã biến mất, chỉ những gì xây bằng gạch nung tốt như ngọn tháp này mới trụ lại qua gần một thiên niên kỷ.
Muốn hiểu Cánh Tiên trọn vẹn, nên xem tháp cùng với khu thành Đồ Bàn và các cụm tháp quanh vùng như Phú Lốc, Bánh Ít. Mỗi điểm là một mảnh ghép của không gian kinh đô xưa.
Tên Cánh Tiên và tháp Đồng
Cánh Tiên. Tên này được giải thích theo dân gian là do các góc mái tháp từng có những khối trang trí cong vút, nhìn từ xa như đôi cánh. Theo thời gian, nhiều khối trang trí ấy đã mất, nhưng tên gọi vẫn ở lại. Đây là một ví dụ điển hình cho cách người Việt đặt tên di tích Chăm theo hình ảnh mắt thấy.
Tháp Đồng. Cùng với tháp Vàng (Phú Lốc), tháp Bạc (Bánh Ít), tháp Ngà (Dương Long), tên tháp Đồng thuộc bộ tên dân gian dành cho các tháp vùng này. Không có bằng chứng tháp được làm hay ốp bằng đồng; tên gọi chỉ để phân biệt.
Tên trong tài liệu. Tài liệu nghiên cứu có thể gọi tháp theo tên thành Đồ Bàn hoặc theo địa danh hành chính. Sau sáp nhập 2025, tên xã Nhơn Hậu không còn là đơn vị hành chính, nên khi đọc tài liệu mới, bạn có thể thấy tháp được ghi thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai.
Kiến trúc: dáng cao thanh của phong cách Bình Định
Cánh Tiên mang những đặc điểm mà các nhà nghiên cứu gắn với giai đoạn nghệ thuật Chăm ở Bình Định: thân tháp vươn cao, các trụ áp tường thẳng đứng nhấn mạnh chiều cao, mái gồm nhiều tầng thu nhỏ dần. Trang trí không phủ kín mặt tường mà tập trung ở các đường gờ, khung cửa và góc mái.
Cửa chính quay về hướng đông, các mặt còn lại là cửa giả. Ở chân tháp, phần đế với các gờ chỉ nằm ngang tạo cảm giác vững chãi, đối lập với phần thân thanh mảnh phía trên. Khi đứng từ xa, nhất là từ phía ruộng, bạn sẽ thấy tháp như một mũi nhọn dựng giữa đồng bằng phẳng, điều khiến nó trở thành mốc định hướng dễ nhận ra trong vùng.
Một số khối đá sa thạch từng gắn ở góc tháp đã mất hoặc được đưa về bảo quản. Khi so với Dương Long, nơi các mảng đá còn khá nhiều tại chỗ, bạn sẽ thấy Cánh Tiên ngày nay chủ yếu là vẻ đẹp của khối gạch và tỷ lệ.
Đọc phần gạch cũ và gạch mới
Các đợt tu bổ đã bổ sung nhiều phần gạch cho Cánh Tiên. Biết phân biệt giúp bạn hiểu công trình và đánh giá công việc bảo tồn. Những dấu hiệu dưới đây là quan sát chung, áp dụng được cho nhiều tháp Chăm khác:
| Dấu hiệu | Gạch cũ thường thấy | Gạch bổ sung thường thấy |
|---|---|---|
| Màu sắc | Đỏ sẫm, nâu, loang lổ, có mảng đen | Đỏ cam tươi, đều màu hơn |
| Bề mặt | Rỗ, mòn cạnh, có rêu, địa y | Phẳng, cạnh sắc, sạch |
| Mạch xếp | Rất mỏng, khó thấy | Có thể thấy rõ hơn tuỳ kỹ thuật tu bổ |
| Hoa văn | Có thể còn vết chạm cũ, đã mờ | Thường để trơn hoặc chỉ gợi khối, không chạm lại chi tiết |
| Vị trí | Chân tháp, các mảng thân còn nguyên | Phần mái, góc, chỗ sụt lở trước đây |
Việc để phần bổ sung trơn, không chạm lại hoa văn, là cách làm phổ biến trong bảo tồn để người xem phân biệt được đâu là nguyên gốc. Nếu thấy một mảng tường trơn tru giữa những mảng có hoa văn, đó thường là dấu hiệu của phần đã bổ sung.
Cánh Tiên và Phú Lốc: hai góc nhìn về kinh đô
Nếu chỉ chọn thêm một điểm để ghép với Cánh Tiên, nhiều người chọn Tháp Phú Lốc. Hai tháp bổ sung cho nhau theo một cách thú vị. Đứng ở chân Cánh Tiên, bạn ở trong lòng kinh đô, ngước lên nhìn ngọn tháp vươn khỏi mặt đồng. Leo lên đồi Phú Lốc, bạn nhìn xuống cả đồng bằng nơi kinh đô từng trải ra, thấy được tương quan giữa thành, sông và các dãy đồi.
Một góc nhìn từ dưới lên, một góc nhìn từ trên xuống. Gộp lại, bạn có được bức tranh không gian khá đầy đủ về Vijaya mà không cần đến bản vẽ hay mô hình. Đây cũng là cách người xưa có thể đã trải nghiệm vùng đất này: các tháp trên đồi là mốc nhìn thấy từ trong thành, và từ trên đồi nhìn được toàn bộ kinh đô.
Hai điểm cách nhau không xa, đi xe vài chục phút là tới. Nên xem Cánh Tiên trước vào buổi sáng, lên Phú Lốc vào chiều muộn khi nắng đã dịu và ánh sáng xiên làm nổi khối đồng ruộng bên dưới.
Tháp giữa đồng: quan sát vùng quê quanh di tích
Khu vực quanh Cánh Tiên là vùng đồng bằng trồng lúa, xen vườn nhà và những con đường làng nhỏ. Tuỳ mùa, bạn sẽ thấy ruộng nước mới cấy, lúa xanh, lúa chín vàng hay ruộng gốc rạ sau gặt. Bò thả ven bờ ruộng, người đi xe đạp chở nông cụ, trẻ con đi học về qua chân tháp: ngọn tháp nghìn năm là phông nền của đời sống hằng ngày.
Cảnh ấy đẹp nhưng cũng nhắc người tham quan nhớ rằng mình đang đi qua đất canh tác của người khác. Đừng băng qua ruộng hay dẫm lên bờ ruộng mới đắp để lấy góc chụp, đừng đỗ xe chắn đường nội đồng vào mùa gặt, và hỏi trước nếu muốn đi vào lối dẫn qua vườn nhà. Người dân quanh vùng phần lớn quen với khách, nhưng sự quen thuộc ấy cần được giữ gìn từ phía người đến.
Nếu có thời gian, một vòng xe đạp chậm qua các con đường quanh khu thành cổ là cách thú vị để thấy di tích trong bối cảnh. Thỉnh thoảng bạn sẽ bắt gặp những gò đất cao bất thường giữa đồng hay những đoạn tường đất chạy dài, dấu vết của kinh đô xưa nằm lặng lẽ giữa làng quê hôm nay.
Trùng tu tháp Chăm: vì sao luôn có tranh luận
Tháp gạch hàng trăm năm tuổi luôn đứng trước nguy cơ sụp đổ: rễ cây xuyên vào kẽ gạch, nước mưa thấm làm mục kết cấu, gạch ở chân tháp bị phong hóa. Không can thiệp thì tháp sẽ dần đổ; can thiệp thì phải thay, bổ sung gạch, và ngay lập tức xuất hiện câu hỏi: bổ sung đến đâu là vừa.
Một bên cho rằng chỉ nên gia cố tối thiểu, giữ tháp ở trạng thái hiện có, chấp nhận vẻ đổ nát như dấu vết thời gian. Bên khác muốn phục hồi tương đối hoàn chỉnh hình khối để người xem hình dung được công trình nguyên thủy. Giữa hai đầu ấy có nhiều mức độ, và mỗi lựa chọn đều có lý lẽ. Sau mỗi đợt trùng tu lớn, không ít người dân và khách tham quan cảm thấy tháp "mới quá", trong khi người làm bảo tồn nhấn mạnh rằng phần bổ sung là để cứu kết cấu.
Với người đi tham quan, không cần đứng hẳn về phía nào. Điều hữu ích là biết nhìn ra lớp cũ và lớp mới, đọc giới thiệu về đợt tu bổ nếu có, và hiểu rằng ngọn tháp trước mặt là kết quả của cả hai thời đại. Cách nhìn ấy giúp bạn trân trọng phần gốc mà không coi phần bổ sung là giả.
Nếu có dịp đến lại sau vài năm, hãy so sánh với ảnh cũ của chính mình. Gạch bổ sung sẽ dần sẫm màu, rêu bám vào những chỗ ẩm, ranh giới cũ mới mờ đi. Tháp tiếp tục già đi cùng thời gian, và sự thay đổi chậm rãi ấy cũng là một phần câu chuyện của di tích.
Gợi ý khi đến Cánh Tiên
Tháp nằm trong khu di tích rộng, giữa ruộng vườn. Vài gợi ý để chuyến ghé ngắn có ý nghĩa:
- Tra đường theo tên "tháp Cánh Tiên" hoặc "thành Hoàng Đế"; tên xã mới có thể chưa cập nhật trên mọi ứng dụng.
- Đến buổi sáng để ánh nắng chiếu vào mặt đông, hoặc chiều muộn để chụp tháp với ánh xiên trên đồng.
- Đi một đoạn dọc tường thành đất gần đó để cảm nhận quy mô kinh đô, nếu đường khô ráo.
- Ghép với Tháp Phú Lốc trên đồi gần đó để có góc nhìn từ trên cao xuống vùng kinh đô.
- Không trèo lên bệ, không chạm vào các phần vừa tu bổ, nhất là khi có rào hay biển cảnh báo.
- Mang nước và mũ; khu vực ít bóng mát, mùa hè nắng nóng.
Muốn xem hiện vật tìm được ở khu Đồ Bàn và quanh vùng, như tượng đá, phù điêu, gạch trang trí, gốm, nên ghé bảo tàng ở Quy Nhơn hoặc Bảo tàng Quang Trung ở Tây Sơn cũ. Xem hiện vật trước rồi mới ra hiện trường, bạn sẽ dễ hình dung những chỗ trống trên thân tháp từng được trang trí ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Cánh Tiên ở đâu?
Tháp nằm trong khu di tích thành Đồ Bàn, vùng xã Nhơn Hậu cũ của thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định cũ. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai. Tháp cách trung tâm Quy Nhơn một quãng đi xe theo hướng quốc lộ 1 về phía bắc.
Vì sao tháp có tên Cánh Tiên?
Theo cách giải thích dân gian, các góc mái tháp từng có những khối trang trí cong vút, nhìn từ xa như đôi cánh, nên người địa phương gọi là Cánh Tiên. Nhiều khối trang trí ấy đã mất theo thời gian nhưng tên gọi vẫn giữ.
Tháp Cánh Tiên có phải là tháp Chăm duy nhất trong thành Đồ Bàn?
Cánh Tiên là ngọn tháp Chăm nổi bật nhất còn đứng trong phạm vi khu thành. Trong khu vực còn có các nền móng, hiện vật khảo cổ và công trình của thời Tây Sơn, thời Nguyễn. Các cụm tháp khác như Phú Lốc, Bánh Ít nằm ở vùng xung quanh.
Tháp Cánh Tiên trông mới hơn ảnh cũ là vì sao?
Tháp đã qua các đợt tu bổ, gia cố, trong đó có bổ sung gạch ở những phần hư hại như mái và góc. Gạch bổ sung thường tươi màu, phẳng hơn, nên tổng thể trông mới hơn ảnh chụp từ trước. Phần gạch cũ sẫm màu vẫn còn ở nhiều chỗ, nhất là phần thân dưới.
Tháp Cánh Tiên được xây vào thời nào?
Niên đại thường được nêu là khoảng thế kỷ 11 đến 12, trong thời kỳ Vijaya là kinh đô Champa. Mốc này dựa trên phong cách kiến trúc và so sánh với các công trình khác cùng vùng, không có năm xây chính xác được ghi lại.
Nên dành bao lâu cho Tháp Cánh Tiên và thành Đồ Bàn?
Riêng tháp khoảng nửa giờ là đủ. Nếu muốn đi thêm dọc tường thành và xem các công trình khác trong khu di tích, nên dành từ một đến hai giờ. Ghép thêm Tháp Phú Lốc gần đó thì tính thành một buổi.