Tháp Bánh Ít, còn gọi tháp Bạc, là cụm bốn ngọn tháp Chăm dựng trên một quả đồi ở vùng xã Phước Hiệp cũ, huyện Tuy Phước, nay thuộc xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai. Đây là cụm tháp nhiều ngọn nhất còn lại ở vùng Bình Định cũ, với bốn công trình mang bốn dáng khác nhau: tháp cổng ở dưới, một công trình có mái cong hình thuyền, tháp chính trên đỉnh và một tháp nhỏ bên cạnh.
Niên đại cụm tháp thường được xếp vào khoảng cuối thế kỷ 11 đến đầu thế kỷ 12, thuộc giai đoạn Vijaya làm kinh đô. Nhiều người cho rằng Bánh Ít là nơi nên đến nhất nếu chỉ chọn một điểm tháp Chăm ở Bình Định, vì vừa có sự đa dạng kiến trúc, vừa có cảnh quan rộng mở từ trên đồi nhìn xuống.
Tên gọi Bánh Ít và tháp Bạc từ đâu ra
Tên "Bánh Ít" được giải thích theo cách dân gian: nhìn từ xa, ngọn tháp có dáng như chiếc bánh ít, loại bánh gói lá hình chóp quen thuộc ở miền Trung. Đây là cách người Việt gọi theo hình dáng, giống như nhiều tên gọi dân gian khác gắn với di tích. Tên này đã đi vào bản đồ, biển chỉ đường và giấy tờ, nên hỏi "tháp Bánh Ít" là ai trong vùng cũng biết.
Tên "tháp Bạc" nằm trong bộ bốn tên gọi dân gian vàng, bạc, đồng, ngà dành cho các tháp ở vùng này: tháp Vàng (Phú Lốc), tháp Bạc (Bánh Ít), tháp Đồng (Cánh Tiên) và tháp Ngà (Dương Long). Không có bằng chứng tháp được trang trí bằng bạc; cách gọi này nên hiểu như lối đặt tên đẹp để phân biệt, truyền miệng qua nhiều đời.
Một số tài liệu cũ còn ghi tên tháp theo thôn, xã nơi nó đứng. Sau sáp nhập 2025, tên xã Phước Hiệp không còn là đơn vị hành chính, nhưng tên tháp vẫn giữ. Khi tra đường, bạn tìm "tháp Bánh Ít" là đủ.
Bốn ngọn tháp, bốn vai trò
Tháp cổng. Nằm thấp nhất, gần chân đồi, đánh dấu lối đi lên. Tháp cổng có hai cửa thông nhau theo trục đông tây, cấu trúc đơn giản hơn tháp chính. Đi qua tháp cổng là bắt đầu con đường dốc lên khu tháp trên đỉnh.
Công trình mái thuyền. Đây là công trình dễ nhận ra nhất của cụm, với mái cong vồng lên như mũi và đuôi thuyền. Kiểu mái này có ở một loại công trình phụ trong khu đền tháp Chăm mà giới nghiên cứu gọi theo thuật ngữ kosagrha; tài liệu tiếng Việt gọi khác nhau, có nơi gọi là tháp bia, có nơi gọi là kho hay tháp lửa, và chức năng cụ thể vẫn còn được bàn. Nhiều người chụp ảnh công trình này nhiều hơn cả tháp chính.
Tháp chính. Đứng trên đỉnh đồi, cao nhất cụm, cửa chính hướng đông với tiền sảnh nhô ra, ba mặt còn lại là cửa giả. Thân tháp chia bởi các trụ áp tường, mái gồm nhiều tầng thu nhỏ dần. Trên thân còn các mảng chạm khắc gạch và một số chi tiết trang trí bằng đá.
Tháp nhỏ bên cạnh. Một công trình nhỏ hơn đứng không xa tháp chính, hình khối vuông vức, mái đơn giản. Tài liệu cũng gọi tên công trình này không thống nhất, có nơi gọi là tháp bia; vai trò chính xác còn được bàn luận, thường được coi là công trình phụ trợ trong khu tháp.
Điều gì làm Bánh Ít đặc biệt về kiến trúc
Điểm đầu tiên là bố cục theo trục và theo độ cao. Bốn công trình không đứng chen nhau trên một mặt bằng mà rải từ chân đồi lên đỉnh, tạo thành một hành trình đi lên. Người đến tháp đi qua cổng, qua các công trình phụ, rồi mới tới tháp chính. Cách sắp đặt này cho thấy người xây không chỉ nghĩ về từng công trình mà nghĩ về cả quả đồi như một tổng thể.
Điểm thứ hai là sự đa dạng hình dáng trong cùng một cụm. Tháp chính theo khuôn mẫu quen thuộc của tháp Chăm, công trình phụ lại có mái thuyền rất riêng, tháp cổng và tháp phụ thì giản dị. Ít nơi nào ở miền Trung cho phép bạn so sánh nhiều kiểu công trình đến vậy chỉ trong vài chục bước chân.
Điểm thứ ba là chất lượng gạch và chạm khắc. Ở những phần còn nguyên, bạn thấy gạch xếp khít, mạch rất mỏng, các đường gờ chỉ chạy thẳng và sắc. Một số mảng hoa văn được chạm trực tiếp lên gạch sau khi xây. Các nhà nghiên cứu xếp Bánh Ít vào giai đoạn chuyển tiếp trong nghệ thuật Chăm, khi phong cách gắn với vùng Bình Định bắt đầu định hình, với thân tháp cao hơn, trang trí tiết chế hơn so với các giai đoạn trước.
Điều này có ý nghĩa thực tế với người xem: đừng tìm ở Bánh Ít những mảng phù điêu dày đặc như hình dung về đền đài nhiệt đới. Vẻ đẹp ở đây nằm ở khối, ở tỷ lệ giữa thân và mái, ở nhịp điệu đều đặn của trụ áp tường và cửa giả. Đứng đủ xa để thấy cả ngọn tháp trong một khung nhìn, rồi đi lại gần để xem mạch gạch, bạn sẽ thấy hai lớp vẻ đẹp khác nhau của cùng một công trình.
Đi thăm Tháp Bánh Ít: các bước gợi ý
Cụm tháp nằm gần quốc lộ 19, đoạn gần chỗ giao với quốc lộ 1, cách trung tâm Quy Nhơn một quãng đi xe không xa. Chuyến tham quan có thể gói trong một đến hai giờ:
- Đến vào sáng sớm, trước khi nắng lên cao. Đồi tháp ít bóng mát và đá dưới chân hấp nắng nhanh.
- Bắt đầu từ chân đồi, dừng ở tháp cổng để nhìn trục đi lên, rồi theo lối bậc đi chậm. Lối lên khá dốc, có đoạn đá lởm chởm.
- Dừng ở công trình mái thuyền: đi vòng quanh để thấy mái cong từ các góc khác nhau, góc nhìn chéo thường rõ hình thuyền nhất.
- Lên tháp chính: đứng trước cửa đông nhìn tiền sảnh, rồi đi một vòng xem các mặt cửa giả và trụ áp tường.
- Kết thúc ở rìa đỉnh đồi để nhìn ra cánh đồng, dòng sông và quốc lộ bên dưới, hình dung vị trí của tháp trên đường giữa kinh đô và biển.
Người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ nên được đi kèm, mang giày đế bám và nghỉ giữa chừng. Mùa mưa, đá trên lối lên trơn, nên cân nhắc trước khi leo.
Bánh Ít so với các cụm tháp khác trong vùng
Nếu bạn đang cân nhắc chọn điểm nào, bảng dưới đặt Bánh Ít cạnh các cụm nổi tiếng khác ở Bình Định cũ theo những tiêu chí người tham quan quan tâm.
| Tiêu chí | Tháp Bánh Ít | Tháp Đôi | Tháp Dương Long | Tháp Cánh Tiên |
|---|---|---|---|---|
| Số ngọn | Bốn | Hai | Ba | Một |
| Địa hình | Đồi khá cao, phải leo | Mặt bằng trong phố | Mặt bằng giữa làng | Mặt bằng trong khu thành cổ |
| Điểm nổi bật | Bố cục trên đồi, công trình mái thuyền | Mái hình chóp, tượng Garuda | Tháp cao, chạm đá sa thạch | Gắn với kinh đô Đồ Bàn |
| Thể lực cần | Trung bình | Thấp | Thấp | Thấp |
| Hợp với | Người thích cảnh và chụp ảnh | Người có ít thời gian | Người thích chi tiết điêu khắc | Người thích lịch sử kinh đô |
Đi được hai điểm trong một buổi sáng thì Bánh Ít và Tháp Đôi là cặp tiện nhất vì gần nhau. Có cả ngày thì nên thêm Dương Long và Cánh Tiên.
Nhìn từ đỉnh đồi: đọc cảnh quan quanh tháp
Đứng ở rìa đỉnh đồi Bánh Ít là cách nhanh nhất để hiểu vì sao người xưa chọn chỗ này. Bên dưới là đồng bằng hạ lưu sông Kôn, nơi dòng sông chia thành nhiều nhánh trước khi đổ vào đầm Thị Nại. Mùa lúa xanh, cánh đồng trải liền một màu; mùa gặt chuyển sang vàng rơm. Xa về phía tây là những dãy núi chắn ngang chân trời, phía đông là hướng ra đầm và biển.
Quả đồi này vì thế nằm trên lối đi tự nhiên giữa vùng kinh đô ở phía bắc và vùng cửa đầm ở phía đông nam. Ai đi thuyền từ đầm vào hay đi bộ từ thành ra đều có thể thấy tháp từ rất xa. Ngày nay quốc lộ 19 và đường sắt chạy gần chân đồi, tiếp tục vai trò giao lộ ấy theo cách của thời hiện đại. Nhìn thấy tháp cổ bên cạnh đường xe chạy là một trong những hình ảnh khiến nhiều người nhớ về Bánh Ít.
Chụp ảnh ở Tháp Bánh Ít mà không làm hại di tích
Bánh Ít là một trong những điểm được chụp nhiều nhất ở vùng Bình Định cũ. Một vài lưu ý để có ảnh đẹp mà vẫn giữ được di tích:
- Ánh sáng sáng sớm chiếu vào mặt đông của tháp chính, làm gạch có màu đỏ ấm; chiều muộn hợp chụp toàn cảnh đồi với nền trời phía tây.
- Công trình mái thuyền đẹp nhất khi chụp chéo góc, từ vị trí thấp hơn một chút để mái cong in lên nền trời.
- Không đứng, ngồi hay đặt chân lên bệ tháp, bậc tam cấp cổ hoặc các khối đá chạm để lấy góc; gạch cổ có thể vỡ dưới sức nặng.
- Thiết bị bay chụp ảnh phải tuân theo quy định về bay và quy định riêng của nơi quản lý; nên hỏi trước tại chỗ.
- Chụp người trong khu tháp, nhất là trẻ em và người địa phương, nên hỏi ý họ trước.
- Không dùng sơn, phấn, nến hay vật liệu gì lên tường tháp để tạo hiệu ứng.
Một bức ảnh có thấy cả người, cả tháp và khoảng đồi xung quanh thường kể được nhiều hơn một tấm chụp sát chi tiết, vì nó cho người xem cảm nhận được tỷ lệ của công trình.
Gìn giữ một quả đồi di tích
Tháp Bánh Ít đã trải qua các đợt tu bổ để chống sụt lở, gia cố chân móng và bổ sung phần gạch hư hỏng. Khi đứng gần, bạn dễ nhận ra gạch bổ sung có màu tươi và mặt phẳng hơn, trong khi gạch cũ sẫm màu, có rêu và vết phong hoá. Cách làm phân biệt rõ cũ mới như vậy giúp người xem và nhà nghiên cứu biết đâu là phần nguyên gốc.
Với một quả đồi, nguy cơ không chỉ đến từ thời gian mà còn từ người đi. Lối mòn ngoài bậc làm xói đất quanh chân tháp, người leo lên bệ đá để chụp ảnh làm bong gạch, rác để lại theo mưa trôi xuống sườn. Việc nhỏ nhất bạn có thể làm là đi đúng lối, không trèo, không để lại gì. Nếu thấy hư hại mới, như gạch rơi hay vết sạt, báo cho người trông coi tại chỗ là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Bánh Ít nằm ở đâu sau sáp nhập?
Tháp nằm ở vùng xã Phước Hiệp cũ, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định cũ. Theo sắp xếp từ 1/7/2025, khu vực này thuộc xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai. Tháp ở gần quốc lộ 19, đoạn không xa chỗ giao với quốc lộ 1.
Vì sao gọi là tháp Bạc?
Đó là tên dân gian trong bộ tên vàng, bạc, đồng, ngà mà người địa phương dùng để gọi các tháp Chăm ở vùng này. Tháp không được làm hay trang trí bằng bạc; tên gọi nên hiểu như cách phân biệt các tháp bằng những chữ đẹp.
Leo lên Tháp Bánh Ít có khó không?
Đồi không quá cao nhưng lối đi dốc, có đoạn bậc đá không đều. Người khoẻ mạnh đi chậm khoảng vài phút là lên tới khu tháp chính. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ nên có người đi kèm, mang giày đế bám và tránh đi khi đá ướt.
Ngọn tháp nào ở Bánh Ít đáng xem nhất?
Tháp chính trên đỉnh có quy mô lớn nhất, nhưng công trình mái cong hình thuyền mới là nét riêng hiếm gặp. Nếu ít thời gian, hãy dành thêm vài phút đi vòng quanh công trình ấy để thấy rõ đường cong của mái từ nhiều góc.
Tháp Bánh Ít được xây vào thời nào?
Niên đại thường được nêu là khoảng cuối thế kỷ 11 đến đầu thế kỷ 12, thuộc giai đoạn Vijaya ở Bình Định làm kinh đô Champa. Đây là ước định dựa trên phong cách kiến trúc và so sánh với các công trình khác, không phải năm xây chính xác.
Có thể kết hợp Tháp Bánh Ít với điểm nào gần đó?
Tháp Đôi trong Quy Nhơn là điểm gần nhất để ghép trong một buổi. Đi tiếp theo quốc lộ 19 về phía tây là vùng Tây Sơn cũ với Tháp Dương Long, còn rẽ lên phía bắc là An Nhơn cũ với thành Đồ Bàn và Tháp Cánh Tiên.