Tên gọi Bình Định có từ năm nào và nghĩa là gì: từ Hoài Nhơn, Quy Nhơn đến 1799

Tên Bình Định ra đời năm 1799. Năm đó, quân Nguyễn Ánh chiếm được thành Quy Nhơn, đất gốc của nhà Tây Sơn, và đổi tên vùng này thành Bình Định. Về mặt chữ nghĩa, "bình định" là dẹp yên, lấy lại cho yên ổn; cái tên mang dấu ấn của người thắng trận ở một thời điểm cụ thể.

Trước năm 1799, vùng đất mà sau này là tỉnh Bình Định từng mang những tên khác: phủ Hoài Nhơn từ năm 1471, rồi phủ Quy Nhơn từ đầu thế kỷ XVII. Đến đời Minh Mạng, năm 1832, Bình Định chính thức là một tỉnh trong hệ thống tỉnh của nhà Nguyễn. Từ đó tên này đi qua thời Pháp thuộc, qua giai đoạn Nghĩa Bình, rồi đến năm 2025 trở thành tên của một tỉnh cũ trong tỉnh Gia Lai.

Các tên gọi của vùng đất qua từng mốc

Bảng dưới chỉ ghi những mốc được sử sách chép tương đối thống nhất. Một số năm nhỏ hơn (đổi tên tạm thời, đổi cấp dinh, trấn) có nguồn ghi khác nhau, nên được ghi ở mức thế kỷ.

Đọc bảng sẽ thấy tên Quy Nhơn có tuổi đời lâu hơn tên Bình Định gần hai thế kỷ. Đó là lý do trong văn hoá dân gian, nhiều câu ca, nhiều địa danh cổ vẫn gắn với chữ Quy Nhơn, còn Bình Định là tên của bộ máy hành chính từ thời Nguyễn trở đi.

Năm 1471: từ Đồ Bàn thành phủ Hoài Nhơn

Mốc mở đầu cho lịch sử hành chính của người Việt trên đất này là năm 1471, khi vua Lê Thánh Tông đánh chiếm kinh thành Đồ Bàn của Chăm Pa. Sau chiến dịch, triều Lê lập thừa tuyên Quảng Nam gồm ba phủ, trong đó phủ ở phía nam cùng là Hoài Nhơn, tương ứng phần lớn đất Bình Định sau này.

Chữ "Hoài Nhơn" theo âm Hán Việt là "Hoài Nhân": "hoài" là ôm giữ, nhớ mong; "nhân" là lòng nhân. Cách đọc "Nhơn" thay cho "Nhân" là nét phát âm của người Việt ở Đàng Trong, gặp lại trong rất nhiều địa danh vùng này như An Nhơn, Quy Nhơn, Nhơn Hội, Nhơn Lý. Tên Hoài Nhơn còn sống tới hôm nay qua thị xã Hoài Nhơn cũ và năm phường mới mang tên Hoài Nhơn ở phía bắc vùng Bình Định cũ.

Trong vài thế kỷ đầu, phủ Hoài Nhơn là vùng biên viễn. Người Việt từ phía bắc vào khai khẩn dần, sống đan xen với cư dân Chăm còn lại và các tộc người ở vùng núi phía tây. Dấu tích của thời kỳ này còn thấy ở các tháp Chăm rải khắp đồng bằng, ở những làng có tên gọi gốc Chăm được Việt hoá, và ở cách người Bình Định phát âm, ăn uống.

Đầu thế kỷ XVII: tên Quy Nhơn xuất hiện

Khi họ Nguyễn mở rộng ảnh hưởng ở Đàng Trong, chúa Nguyễn Hoàng đổi phủ Hoài Nhơn thành phủ Quy Nhơn vào đầu thế kỷ XVII; nhiều tài liệu ghi năm 1602. Theo âm Hán Việt, "Quy Nhân" có thể hiểu là "quy về điều nhân", "nơi người nhân hậu tụ về". Đây là cách giải nghĩa thường gặp, phù hợp với lối đặt tên mang tính khuyến thiện của triều đình thời ấy.

Trong khoảng hơn một thế kỷ sau đó, tên phủ có lúc được đổi thành Quy Ninh rồi trở lại Quy Nhơn. Sử sách triều Nguyễn ghi các lần đổi này khá vắn tắt, không giải thích lý do, nên người viết sau thường chỉ nêu sự kiện. Chuyện đổi qua đổi lại một hai chữ trong tên phủ là điều quen thuộc dưới thời các chúa; điều đáng nhớ là cái tên Quy Nhơn trụ lại lâu nhất và đến nay vẫn là tên thành phố biển, nay là tên các phường trung tâm.

Đến giữa thế kỷ XVIII, phủ Quy Nhơn đã là vùng đông dân, có đồng ruộng màu mỡ dọc sông Côn, có cửa biển Thị Nại làm nơi thuyền buôn ra vào. Chính sự trù phú cùng gánh nặng thuế khoá ở vùng này là một phần bối cảnh để phong trào Tây Sơn bùng lên năm 1771 ở vùng núi phía tây phủ.

Năm 1799: vì sao đất Quy Nhơn được đặt tên Bình Định

Sau khi ba anh em Tây Sơn khởi nghĩa, Quy Nhơn trở thành đất gốc của nhà Tây Sơn. Nguyễn Nhạc xưng hoàng đế năm 1778, đóng đô ở thành Hoàng Đế, xây trên nền thành Đồ Bàn cũ ở vùng An Nhơn. Cuộc giằng co giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh kéo dài nhiều năm, và Quy Nhơn là chiến trường then chốt.

Năm 1799, quân Nguyễn Ánh chiếm được thành Quy Nhơn. Ông đổi tên thành và vùng đất thành Bình Định. Chữ nghĩa ở đây khá thẳng: "bình" là yên, dẹp yên; "định" là ổn định, xác lập. Tên gọi đánh dấu việc chiếm lại một vùng trọng yếu từ tay đối thủ. Đây là trường hợp quen thuộc trong lịch sử đặt tên đất: tên mới phản ánh quan điểm của bên nắm quyền vào thời điểm đó.

Biết nguồn gốc này giúp bạn đọc sử Bình Định thận trọng hơn. Cái tên mang ý "dẹp yên" được đặt lên chính quê hương của nhà Tây Sơn, và về sau người Bình Định lại tự hào gắn tên mình với Tây Sơn, với Quang Trung. Hai lớp ý nghĩa cùng tồn tại trong một chữ, không cần phải chọn một bỏ một.

Cũng nên lưu ý rằng trong tài liệu triều Nguyễn, toà thành và vùng đất được ghi thống nhất là Bình Định từ đây, còn tên Quy Nhơn lùi về làm tên cửa biển, tên khu buôn bán. Nhiều bản đồ, sách địa chí viết sau năm 1799 vì thế dùng hai tên song song cho hai phạm vi khác nhau: Bình Định là cả vùng, Quy Nhơn là một điểm trên bờ biển. Nếu gặp tài liệu dùng lẫn lộn, hãy xem năm viết để biết tác giả đang nói tới phạm vi nào.

Từ dinh, trấn đến tỉnh Bình Định năm 1832

Những năm đầu nhà Nguyễn, Bình Định là một đơn vị cấp dinh rồi cấp trấn, thuộc các vùng do triều đình ở Huế trực tiếp cai quản. Trụ sở đặt ở thành Bình Định, một toà thành được xây mới ở vùng An Nhơn vào đầu thế kỷ XIX, gần nơi trước đây là thành Hoàng Đế của Tây Sơn.

Năm 1832, vua Minh Mạng tiến hành cải cách hành chính lớn, đổi các dinh, trấn ở miền Trung và miền Nam thành tỉnh, đặt chức tổng đốc, tuần phủ, bố chánh, án sát. Từ đây tỉnh Bình Định chính thức có mặt trong hệ thống hành chính của triều Nguyễn, với các phủ, huyện trực thuộc như An Nhơn, Hoài Nhơn, Phù Cát, Phù Mỹ, Tuy Phước, Bình Khê.

Nhiều tên phủ huyện từ thời Minh Mạng còn sống tới năm 2025, thậm chí sau 2025 vẫn còn làm tên xã, phường. Tên huyện Bình Khê cũ, vùng đất của Tây Sơn, nay trở lại thành tên xã Bình Khê. Đó là sợi dây liên tục ít người để ý: bản đồ hành chính hôm nay vẫn đọc ra được lớp tên của gần hai trăm năm trước.

Những hiểu lầm hay gặp về tên Bình Định

"Bình Định là tên có từ thời Chăm Pa." Không đúng. Thời Chăm Pa, vùng trung tâm gọi là Vijaya, sử Việt chép là Đồ Bàn hay Chà Bàn. Tên Bình Định là tên tiếng Việt gốc Hán, đặt năm 1799.

"Quy Nhơn là tên đặt sau Bình Định." Ngược lại. Phủ Quy Nhơn có từ đầu thế kỷ XVII, sớm hơn tên Bình Định gần hai trăm năm. Khi tỉnh Bình Định thành lập, Quy Nhơn mới dần thành tên riêng của đô thị và cửa biển.

"Tên Bình Định do nhà Tây Sơn đặt." Nhà Tây Sơn gọi vùng đất của mình là Quy Nhơn. Tên Bình Định do Nguyễn Ánh đặt sau khi chiếm thành năm 1799, tức là do đối thủ của Tây Sơn đặt.

"Sau năm 2025 tên Bình Định không còn dùng." Tên tỉnh trên giấy tờ là Gia Lai, nhưng tên Bình Định vẫn là tên phường Bình Định ở An Nhơn, là tên vùng văn hoá, tên các đặc sản và môn võ. Trong sách sử, Bình Định vẫn là tên của tỉnh trong giai đoạn 1832 – 2025, trừ quãng 1976 – 1989.

Tên Bình Định trong thế kỷ XX: từ tỉnh của Trung Kỳ đến năm 1989

Dưới thời Pháp thuộc, Bình Định là một tỉnh của xứ Trung Kỳ, tỉnh lỵ dần chuyển về Quy Nhơn. Tên tỉnh vẫn giữ nguyên, nhưng trọng tâm đời sống đổi khác: đô thị cảng lớn lên, đường sắt xuyên Việt đi qua, các đồn điền và cơ sở buôn bán mọc ra. Người trong vùng gọi "tỉnh" là gọi Quy Nhơn, gọi "Bình Định" là nói cả miền quê từ Tam Quan vào tới Cù Mông.

Qua các giai đoạn chiến tranh giữa thế kỷ, tên tỉnh Bình Định được giữ trên giấy tờ của cả hai phía. Ranh giới tỉnh có điều chỉnh nhỏ ở vùng núi phía tây, nhưng phần cốt lõi là đồng bằng ven biển với các phủ huyện cũ thì không đổi. Đây là lý do người lớn tuổi vẫn nhớ tên các quận, huyện thời đó gần trùng với tên huyện trước năm 2025.

Năm 1976, Bình Định hợp nhất với Quảng Ngãi thành tỉnh Nghĩa Bình, và trong mười ba năm tên Bình Định vắng mặt trên con dấu cấp tỉnh. Năm 1989 tỉnh được tái lập, lấy lại đúng tên cũ. Lần vắng mặt này cho thấy một điều: tên vùng đất bền hơn khung hành chính. Mười ba năm Nghĩa Bình không làm người ta quên tên Bình Định, và rất có thể thời gian thuộc tỉnh Gia Lai cũng sẽ như vậy.

Câu hỏi thường gặp

Ai đặt tên Bình Định?

Tên Bình Định do Nguyễn Ánh, sau này là vua Gia Long, đặt năm 1799 khi quân của ông chiếm được thành Quy Nhơn của nhà Tây Sơn. Tên này được giữ qua triều Nguyễn và năm 1832 trở thành tên tỉnh trong cải cách hành chính đời Minh Mạng.

Chữ Bình Định viết bằng chữ Hán có nghĩa gì?

Bình Định gồm hai chữ "bình" là yên, dẹp yên và "định" là ổn định, xác lập. Ghép lại nghĩa là dẹp yên, làm cho yên ổn. Cái tên phản ánh việc vùng đất được chiếm lại sau thời gian dài giằng co với nhà Tây Sơn.

Hoài Nhơn và Hoài Nhân có khác nhau không?

Đó là cùng một tên. "Nhơn" là cách đọc chữ "nhân" của người Việt ở Đàng Trong, nên Hoài Nhân được đọc và viết là Hoài Nhơn. Kiểu đọc này gặp ở rất nhiều địa danh trong vùng như Quy Nhơn, An Nhơn, Nhơn Hội, Nhơn Châu.

Bình Định thành tỉnh từ năm nào?

Bình Định trở thành tỉnh năm 1832, trong cuộc cải cách hành chính của vua Minh Mạng đổi dinh, trấn thành tỉnh. Trước đó, từ năm 1799, Bình Định đã là tên của một đơn vị hành chính cấp dinh, trấn dưới thời Gia Long.

Tỉnh Bình Định có bao giờ bị đổi tên trước năm 2025 không?

Có. Từ năm 1976 đến năm 1989, Bình Định hợp nhất với Quảng Ngãi thành tỉnh Nghĩa Bình. Năm 1989 hai tỉnh tách ra và Bình Định lấy lại tên cũ, dùng đến ngày 30/6/2025 trước khi hợp nhất vào tỉnh Gia Lai.