Quy Nhơn: nguồn gốc tên gọi và chặng đường từ phủ, cửa biển đến các phường mới

Quy Nhơn ngày nay thuộc tỉnh Gia Lai và là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh. Từ ngày 1/7/2025, thành phố Quy Nhơn không còn là một đơn vị hành chính; khu vực đô thị cũ được chia thành năm phường Quy Nhơn, Quy Nhơn Đông, Quy Nhơn Tây, Quy Nhơn Nam, Quy Nhơn Bắc, cộng thêm xã đảo Nhơn Châu.

Tên Quy Nhơn có từ đầu thế kỷ XVII, khi chúa Nguyễn đổi phủ Hoài Nhơn thành phủ Quy Nhơn, tức lâu đời hơn tên Bình Định gần hai trăm năm. Ban đầu đó là tên một phủ rộng lớn; dần dần, khi trung tâm buôn bán dồn về cửa biển phía nam đầm Thị Nại, tên Quy Nhơn thu hẹp lại thành tên của đô thị cảng. Bài này kể chặng đường đó, kèm cách đọc tên các phường mới cho người lâu ngày mới về.

Nghĩa của hai chữ Quy Nhơn

Quy Nhơn là cách đọc kiểu Đàng Trong của hai chữ Hán "Quy Nhân". "Quy" là trở về, quy tụ; "nhân" là lòng nhân, điều nhân. Cách hiểu phổ biến là "nơi quy về điều nhân" hoặc "nơi người nhân hậu tụ về". Lối đặt tên này giống nhiều địa danh do triều đình đặt thời đó: chọn chữ đẹp, mang ý khuyên răn hay chúc tụng, không nhất thiết mô tả địa hình.

So với tên Bình Định mang ý dẹp yên, tên Quy Nhơn mềm hơn, nghiêng về phía cảm hoá. Hai cái tên đặt cách nhau gần hai thế kỷ, phản ánh hai hoàn cảnh khác nhau: một bên là chính sách vỗ về vùng đất mới mở, một bên là cuộc chiến vừa kết thúc. Người địa phương ít khi bận tâm chuyện này, nhưng với người đọc sử, đặt hai tên cạnh nhau là cách dễ nhớ để thấy lớp lang lịch sử của vùng.

Chữ "Nhơn" thay cho "Nhân" là đặc điểm ngữ âm của người Việt phía nam, gặp lại trong An Nhơn, Hoài Nhơn, Nhơn Hội, Nhơn Lý, Nhơn Hải, Nhơn Châu. Người đi xa nghe những cái tên này liền đoán được là đất Bình Định cũ. Trên giấy tờ chính thức, cách viết "Nhơn" được giữ nguyên, không ai sửa thành "Nhân".

Có những cách giải nghĩa dân gian khác, chẳng hạn gắn tên Quy Nhơn với chuyện người tứ xứ tụ về khai khẩn. Những cách giải thích này mang tính kể chuyện, nghe thú vị nhưng không có văn bản gốc làm chứng. Khi viết, an toàn nhất là ghi nghĩa chữ và ghi rằng tên do triều đình đặt.

Từ tên phủ đến tên một đô thị cảng

Trong thế kỷ XVII và XVIII, "Quy Nhơn" là tên phủ, bao trùm gần như toàn bộ vùng đất sau này là tỉnh Bình Định. Trung tâm hành chính khi đó nằm sâu trong đồng bằng, gần thành Đồ Bàn cũ và về sau là thành Bình Định ở vùng An Nhơn, chứ không phải ở chỗ thành phố biển hiện nay.

Thứ làm nên đô thị Quy Nhơn là cửa biển. Đầm Thị Nại, một đầm nước lợ lớn nối ra biển, là nơi thuyền buôn trú gió và bốc dỡ hàng từ lâu. Phía nam cửa đầm, trên dải đất kẹp giữa núi và biển, một khu dân cư buôn bán hình thành. Nhiều tài liệu ghi Hiệp ước năm 1874 giữa triều Nguyễn và Pháp có điều khoản mở cửa Thị Nại cho thương thuyền nước ngoài; từ đó cảng ở đây phát triển nhanh hơn.

Sang thời Pháp thuộc, tỉnh lỵ Bình Định dần được dời từ thành Bình Định ra khu vực cảng. Đô thị Quy Nhơn có đường phố, nhà thương, trường học, nhà ga đường sắt nhánh. Đến giữa thế kỷ XX, khi người ta nói "Quy Nhơn", đa số đã hiểu là thành phố biển, còn "Bình Định" là cả tỉnh.

Đường sắt góp phần định hình đô thị này. Tuyến Bắc – Nam không chạy thẳng qua Quy Nhơn mà đi qua ga Diêu Trì ở phía tây, từ đó có nhánh rẽ vào ga Quy Nhơn trong đô thị. Cấu trúc "ga chính ở Diêu Trì, ga nhánh ở Quy Nhơn" tồn tại tới nay và là lý do hành khách đi tàu đường dài thường lên xuống ở Diêu Trì, nay thuộc xã Tuy Phước.

Các mốc hành chính chính của đô thị Quy Nhơn

Những mốc dưới đây là những thay đổi lớn về cấp hành chính mà người dân địa phương thường nhắc tới. Các quyết định chi tiết (điều chỉnh địa giới, thành lập phường) diễn ra nhiều lần nên không liệt kê hết.

Điều thú vị là sau năm 2025, Quy Nhơn trở thành trung tâm của một tỉnh rộng hơn nhiều so với tỉnh Bình Định trước kia, trải tận cao nguyên phía tây. Đô thị nhỏ ven biển một thời nay gánh vai trò hành chính cho cả vùng Gia Lai mới.

Thành phố Quy Nhơn cũ chia thành những phường, xã nào

Đây là câu nhiều người hỏi nhất khi phải ghi lại địa chỉ. Bảng dưới theo dữ liệu đối chiếu đơn vị hành chính sau sắp xếp:

Tên các phường cũ như Trần Phú, Ghềnh Ráng, Ngô Mây vẫn còn trên biển số nhà, trong cách người dân chỉ đường và trong tên trường, chợ. Khi hỏi đường, bạn cứ dùng tên cũ; khi làm giấy, dùng tên mới.

Quy Nhơn trong ký ức người Bình Định

Với người các huyện, "ra Quy Nhơn" từng là đi tỉnh: đi khám bệnh, đi học cấp ba chuyên, đi làm giấy, đi chợ lớn. Thành phố nhỏ, dài và hẹp, một phía biển một phía núi, nên đường phố chính chạy song song với bờ biển. Người lớn tuổi nhớ Quy Nhơn với nhà ga cũ, với cảng cá và những dãy phố thấp; thế hệ trẻ nhớ con đường ven biển, những bãi tắm đông vào chiều hè.

Quy Nhơn còn gắn với văn chương. Nhà thơ Hàn Mặc Tử sống những năm cuối đời ở đây, mộ ông đặt trên đồi ở Ghềnh Ráng. Nhóm thơ Bàn Thành tứ hữu gồm Hàn Mặc Tử, Yến Lan, Chế Lan Viên, Quách Tấn từng sinh hoạt ở vùng đất này. Những chuyện này thuộc về phần "trời văn" của Bình Định và được kể kỹ hơn ở bài riêng.

Từ sau năm 2025, ký ức ấy có thêm một lớp mới: Quy Nhơn là nơi người từ Pleiku, An Khê, Chư Sê xuống làm việc với cơ quan tỉnh. Thành phố biển nhỏ của Bình Định cũ nay đón người cả vùng cao nguyên, và tên gọi Quy Nhơn đi xa hơn bao giờ hết.

Một điều nhỏ mà người về thăm hay hỏi: nên gọi "Quy Nhơn" cho cả năm phường hay chỉ cho phường Quy Nhơn? Trong giao tiếp, "Quy Nhơn" vẫn là cả vùng đô thị cũ, từ Ghềnh Ráng tới Nhơn Bình, thậm chí cả bán đảo Phương Mai. Phường Quy Nhơn chỉ là khu trung tâm cũ quanh cảng và chợ lớn. Khi hẹn gặp hay gửi hàng, nói thêm tên phường cụ thể sẽ tránh được nhầm lẫn, nhất là với người từ vùng Gia Lai cũ chưa quen đường phố.

Những tên đất cũ còn nằm trong lòng Quy Nhơn

Thị Nại. Tên đầm nước lợ lớn phía bắc đô thị và tên cửa biển xưa, nơi diễn ra trận thủy chiến năm 1801 giữa quân Nguyễn Ánh và quân Tây Sơn. Tên này còn ở phường Thị Nại cũ và cây cầu vượt đầm nối trung tâm với bán đảo Phương Mai.

Ghềnh Ráng. Dải đá và đồi thông ở phía nam đô thị, gắn với mộ Hàn Mặc Tử và các bãi tắm nhỏ dưới chân núi. Trước 2025 là tên một phường; nay là một phần phường Quy Nhơn Nam, nhưng người dân vẫn gọi cả vùng là Ghềnh Ráng.

Phương Mai. Tên bán đảo chắn ngoài đầm Thị Nại, nơi có các làng chài Nhơn Lý, Nhơn Hải và khu kinh tế Nhơn Hội. Tên Phương Mai thường dùng trong địa lý, còn tên làng thì dùng trong đời sống.

Cù Lao Xanh. Tên dân gian của xã đảo Nhơn Châu ngoài khơi. Trên giấy tờ là Nhơn Châu, trong lời nói và trong du lịch là Cù Lao Xanh; hai tên chỉ cùng một nơi.

Tên người trên tên phường cũ. Nhiều phường cũ mang tên nhân vật lịch sử: Bùi Thị Xuân và Trần Quang Diệu là hai tướng thời Tây Sơn, Ngô Mây là người con của đất Bình Định được đặt tên đường, tên thị trấn. Sau 2025 các tên này rời khỏi cấp phường ở Quy Nhơn (riêng tên Ngô Mây nay là tên một xã ở vùng Phù Cát cũ), nhưng vẫn còn trên tên đường, tên trường, nên người đi đường vẫn gặp hằng ngày.

Đọc đúng tên Quy Nhơn trong giấy tờ và trò chuyện

Khi viết địa chỉ mới. Ghi theo tên phường hiện hành và tỉnh Gia Lai, ví dụ "phường Quy Nhơn Nam, tỉnh Gia Lai". Không thêm "thành phố Quy Nhơn" vì cấp này không còn. Nếu cần rõ cho người ngoài, có thể ghi chú thêm tên phường cũ trong ngoặc ở những văn bản không chính thức.

Khi đọc giấy tờ cũ. "TP Quy Nhơn, tỉnh Bình Định" là cách ghi đúng cho mọi văn bản trước 1/7/2025. Không cần sửa lại; đó là thông tin đúng tại thời điểm lập. Khi nộp giấy tờ cũ kèm hồ sơ mới, cán bộ tiếp nhận sẽ tự đối chiếu tên cũ với tên mới.

Khi nói chuyện thường ngày. "Ở Quy Nhơn" vẫn được hiểu là khu đô thị cũ. Người dân cũng hay nói rõ hơn: "dưới Ghềnh Ráng", "trong Nhơn Bình", "ra Nhơn Hội". Những tên cũ này sẽ còn sống lâu trong giao tiếp.

Khi tìm kiếm trên mạng. Nhiều trang, bản đồ số chưa cập nhật kịp. Gõ cả tên cũ lẫn tên mới sẽ ra nhiều kết quả hơn; khi thông tin mâu thuẫn, tin thông báo của chính quyền phường hơn tin trên các trang tổng hợp.

Câu hỏi thường gặp

Quy Nhơn bây giờ thuộc tỉnh nào?

Từ ngày 1/7/2025, Quy Nhơn thuộc tỉnh Gia Lai, tỉnh được hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định. Quy Nhơn là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh mới, nhưng không còn là thành phố trực thuộc tỉnh mà được chia thành năm phường và một xã đảo.

Thành phố Quy Nhơn có từ năm nào?

Quy Nhơn được nâng từ thị xã lên thành phố trực thuộc tỉnh vào năm 1986, khi còn thuộc tỉnh Nghĩa Bình. Còn tên Quy Nhơn đã có từ đầu thế kỷ XVII với tư cách tên phủ, và đô thị cảng hình thành dần từ cuối thế kỷ XIX.

Phường Trần Phú cũ nay thuộc phường nào?

Phường Trần Phú cùng các phường Hải Cảng, Thị Nại, Đống Đa cũ nay hợp thành phường Quy Nhơn. Đây là khu trung tâm lâu đời của đô thị, quanh khu vực cảng và chợ lớn.

Bán đảo Phương Mai thuộc phường nào sau sáp nhập?

Các xã Nhơn Hội, Nhơn Lý, Nhơn Hải trên bán đảo Phương Mai cùng phường Nhơn Bình cũ được gộp thành phường Quy Nhơn Đông. Khu kinh tế Nhơn Hội và những làng chài ven bán đảo nay đều nằm trong phường này.

Xã đảo Nhơn Châu có bị gộp không?

Xã đảo Nhơn Châu, còn gọi là Cù Lao Xanh, được giữ nguyên làm một đơn vị cấp xã của tỉnh Gia Lai. Vì nằm tách biệt ngoài biển, đảo không gộp với phường nào trên đất liền.

Vì sao viết là Quy Nhơn mà không phải Quy Nhân?

Chữ gốc Hán là "nhân", nhưng người Việt ở Đàng Trong đọc thành "nhơn", và cách đọc này đi vào tên gọi chính thức. Vì vậy tên đúng là Quy Nhơn, tương tự An Nhơn, Hoài Nhơn và nhiều địa danh khác trong vùng.