Phong cách Bình Định là tên các nhà nghiên cứu dùng cho giai đoạn nghệ thuật Chăm khoảng thế kỷ 11 đến 14, gắn với thời kỳ Vijaya ở Bình Định làm kinh đô. Về kiến trúc, tháp có thân cao, thanh, trụ áp tường thẳng đứng, trang trí tiết chế, tập trung ở góc và khung cửa. Về điêu khắc, giai đoạn này nổi bật với các tác phẩm đá có hình khối mạnh, đường nét cách điệu cao, thường được biết đến qua nhóm hiện vật Tháp Mắm ở vùng An Nhơn cũ, nên phong cách này còn được gọi là phong cách Tháp Mắm.
Bạn không cần là nhà nghiên cứu để nhận ra phong cách này. Chỉ cần biết vài đặc điểm và so sánh với ảnh các tháp ở vùng khác, mắt thường đã thấy được sự khác biệt. Bài này giải thích phong cách Bình Định nằm ở đâu trong lịch sử nghệ thuật Chăm, những dấu hiệu nhận biết trên kiến trúc và điêu khắc, và nên xem ở đâu tại vùng Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai.
Các phong cách nghệ thuật Chăm được phân chia thế nào
Nghệ thuật Chăm kéo dài hơn một thiên niên kỷ, trải dọc miền Trung. Để sắp xếp khối di sản đồ sộ ấy, từ nửa đầu thế kỷ 20 các nhà nghiên cứu, ban đầu chủ yếu là học giả người Pháp, đã chia thành các phong cách theo thời kỳ, đặt tên theo địa điểm có công trình hoặc hiện vật tiêu biểu. Hệ phân chia này về sau được bổ sung, điều chỉnh bởi nhiều thế hệ nhà nghiên cứu, trong đó có các nhà khoa học Việt Nam.
Theo trình tự thường được nêu, các phong cách sớm gắn với vùng Quảng Nam như Mỹ Sơn và Đồng Dương, tiếp theo là các phong cách thế kỷ 10, rồi đến phong cách Bình Định ở thế kỷ 11 đến 14, và cuối cùng là phong cách muộn với các tháp ở Ninh Thuận như Pô Klông Garai. Mốc năm của từng phong cách chỉ mang tính tương đối và còn được bàn luận.
Điều quan trọng với người đi xem là hiểu rằng phong cách không phải ranh giới cứng. Các giai đoạn nối nhau, có công trình mang nét chuyển tiếp, có nơi giữ lối cũ khi nơi khác đã đổi mới. Gọi một tháp là "phong cách Bình Định" là nói về nét chung chiếm ưu thế, không phải khẳng định mọi chi tiết đều giống khuôn.
Phong cách Bình Định đặt cạnh các giai đoạn khác
Bảng dưới so sánh ở mức khái quát, đủ để người không chuyên thấy khác biệt khi nhìn ảnh hoặc đến tận nơi. Mốc thời gian và đặc điểm chỉ mang tính tham khảo.
| Giai đoạn | Thời gian thường nêu | Nét kiến trúc | Nét điêu khắc | Nơi xem tiêu biểu |
|---|---|---|---|---|
| Các phong cách sớm (Mỹ Sơn, Đồng Dương…) | khoảng thế kỷ 7 – 10 | Thân tháp tương đối thấp, trang trí phủ dày trên mặt tường | Đường nét mềm, nhiều chi tiết, hình người sinh động | Quảng Nam, Đà Nẵng |
| Phong cách Bình Định (Tháp Mắm) | khoảng thế kỷ 11 – 14 | Thân cao thanh, trụ áp tường thẳng đứng, trang trí tiết chế | Hình khối mạnh, cách điệu cao, sinh vật dáng dữ dội | Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai) |
| Phong cách muộn | khoảng thế kỷ 13 trở về sau | Tháp nhỏ dần, trang trí giản lược | Đơn giản hoá, ít chi tiết | Ninh Thuận, Bình Thuận cũ |
Một cách nhớ nhanh: tháp sớm "dày hoa văn", tháp Bình Định "cao và tiết chế", tháp muộn "nhỏ và giản lược". Cách nhớ này đơn giản hoá rất nhiều, nhưng đủ để bạn có điểm tựa khi so sánh.
Nhận ra phong cách Bình Định trên kiến trúc
Thân tháp vươn cao. Tỷ lệ chiều cao so với chiều ngang của thân lớn hơn rõ so với tháp sớm. Từ xa, tháp trông thanh, như một khối vươn thẳng lên thay vì một khối vuông vức. Dương Long và Cánh Tiên là hai ví dụ dễ thấy nhất.
Trụ áp tường nhấn chiều đứng. Mặt tường được chia bằng các trụ áp nổi, chạy suốt chiều cao thân tháp, tạo những đường thẳng đứng dẫn mắt lên trên. Khoảng tường giữa các trụ để trơn hơn so với tháp sớm.
Trang trí dồn vào điểm nhấn. Thay vì phủ hoa văn khắp mặt tường, trang trí tập trung ở góc các tầng mái, khung và vòm cửa, các gờ ngang. Ở nhiều tháp, các khối đá sa thạch được gắn vào đúng những điểm nhấn này.
Mái nhiều tầng thu nhỏ đều. Các tầng mái lặp lại hình tầng thân, nhỏ dần lên đỉnh với nhịp đều đặn, tạo cảm giác tháp vút cao. Tháp Đôi là ngoại lệ đáng chú ý với mái chóp cong mang ảnh hưởng Khmer.
Nhận ra phong cách Bình Định trên điêu khắc
Điêu khắc đá giai đoạn này thường được mô tả là mạnh mẽ, cách điệu và có phần dữ dội. Các sinh vật như makara (thủy quái có vòi cuộn), sư tử, voi, rắn naga, chim Garuda được tạc với khối lớn, chi tiết như vảy, bờm, răng được biến thành hoa văn lặp lại. Cảm giác chung là vẻ uy nghi, gần như trang trọng, khác với vẻ duyên dáng, mềm mại của nhiều tác phẩm thế kỷ trước.
Hình người cũng mang tính cách điệu cao hơn: khuôn mặt, trang phục, trang sức được thể hiện bằng những đường khắc rõ, đều, đôi khi gần với hình học. Một số nhà nghiên cứu nhận xét rằng ở giai đoạn này, nghệ thuật trang trí lấn át dần tính tả thực.
Nhóm hiện vật tìm thấy ở phế tích Tháp Mắm tại vùng An Nhơn cũ được coi là tiêu biểu cho lối điêu khắc này, nên tên Tháp Mắm thường được dùng để gọi phong cách. Phế tích ấy nay không còn tháp đứng, hiện vật chủ yếu được bảo quản và trưng bày trong các bảo tàng. Đây là lý do vì sao muốn xem điêu khắc phong cách Bình Định, bạn nên vào bảo tàng chứ không chỉ đi thực địa.
Vì sao phong cách này hình thành ở Bình Định
Câu trả lời ngắn gọn là: vì kinh đô ở đây. Khi Vijaya trở thành trung tâm chính trị từ khoảng năm 1000, các công trình lớn của vương triều tập trung xây quanh kinh đô. Thợ giỏi, nguồn lực và những đơn đặt hàng quan trọng đều dồn về vùng này, nên đặc điểm nghệ thuật hình thành ở đây trở thành đặc trưng của cả một giai đoạn.
Bối cảnh chính trị cũng để lại dấu ấn. Giai đoạn thế kỷ 11 đến 13 là thời kỳ Champa có quan hệ dồn dập với các nước láng giềng, cả với Đại Việt ở phía bắc lẫn Angkor ở phía tây. Những tiếp xúc ấy mang theo các ý tưởng nghệ thuật mới, như dáng mái mang ảnh hưởng Khmer ở Tháp Đôi. Mặt khác, các nguồn đá sa thạch và đất sét làm gạch ở vùng này cũng chi phối lựa chọn kỹ thuật và chất liệu.
Không nên giải thích phong cách chỉ bằng một nguyên nhân. Nhiều yếu tố đan xen, và giới nghiên cứu vẫn còn bàn về vai trò của từng yếu tố. Điều chắc chắn hơn cả là Bình Định giữ lại được một số lượng tháp đủ lớn để phong cách ấy còn nhận ra được đến hôm nay.
Cách nhìn một tác phẩm điêu khắc đá trong bảo tàng
Phần lớn điêu khắc phong cách Bình Định ngày nay nằm trong tủ kính hoặc trên bệ trưng bày, tách khỏi công trình gốc. Để hiểu được chúng, trước hết hãy hình dung vị trí ban đầu: một khối makara có phần lưng phẳng, thô thường từng được gắn vào tường, chỉ mặt trước được chạm kỹ; một tượng tròn chạm đều bốn phía thì có thể từng đứng độc lập. Đi vòng ra phía sau hiện vật, nếu được phép, sẽ cho bạn biết nhiều điều về cách nó từng được lắp đặt.
Tiếp theo, chú ý tỷ lệ và nhịp điệu. Ở các tác phẩm giai đoạn này, chi tiết như vảy, bờm, nếp áo thường được biến thành chuỗi họa tiết lặp đều. Đứng xa một chút, bạn sẽ thấy cả khối có dáng mạnh và gọn; đến gần, bạn mới thấy sự tỉ mỉ của đường khắc. Hai lớp nhìn ấy cũng là hai lớp nhìn khi xem tháp.
Cuối cùng, đọc chú thích để biết nơi tìm thấy hiện vật. Những tác phẩm ghi nguồn gốc An Nhơn, Tây Sơn, Tuy Phước cũ giúp bạn nối bảo tàng với thực địa: khi đến tháp, bạn sẽ biết những khoảng trống trên tường từng có thể được lấp bằng những khối đá như thế.
Một lộ trình để "học" phong cách Bình Định bằng mắt
Nếu muốn tự mình thấy những đặc điểm trên, hãy đi theo trình tự từ hiện vật đến công trình, từ tổng thể đến chi tiết:
- Bắt đầu ở bảo tàng tại Quy Nhơn, xem các tác phẩm điêu khắc đá Chăm, chú ý nhóm hiện vật ghi nguồn gốc vùng An Nhơn, Tháp Mắm.
- Đến Tháp Cánh Tiên để thấy dáng thân cao thanh và trụ áp tường thẳng đứng trên một ngọn tháp đơn.
- Đến Tháp Dương Long để xem các khối đá sa thạch gắn ở góc tầng mái và khung cửa ngay trên công trình.
- Đến Tháp Bánh Ít để thấy cách nhiều công trình được bố trí trên một quả đồi, với các kiểu mái khác nhau.
- Kết thúc ở Tháp Đôi để so sánh với một công trình mang ảnh hưởng Khmer rõ nét, từ đó thấy giới hạn của khái niệm phong cách.
Sau một vòng như vậy, khi xem ảnh tháp Chăm ở Quảng Nam hay Ninh Thuận, bạn sẽ tự nhận ra những khác biệt mà trước đó có thể chỉ thấy là "tháp nào cũng giống nhau".
Những hiểu lầm thường gặp
Khi tìm hiểu về phong cách nghệ thuật, người đọc phổ thông hay gặp vài cách hiểu chưa chính xác:
- "Phong cách Bình Định chỉ có ở Bình Định." Thực tế, tên gọi theo nơi có công trình tiêu biểu, nhưng đặc điểm của giai đoạn này cũng xuất hiện ở các công trình cùng thời ở nơi khác.
- "Tháp nào ở Bình Định cũng thuộc phong cách Bình Định." Một số công trình mang nét chuyển tiếp hoặc chịu ảnh hưởng ngoại lai mạnh như Tháp Đôi.
- "Phong cách muộn hơn là kém hơn." Mỗi giai đoạn có thẩm mỹ riêng; sự tiết chế của tháp Bình Định là một lựa chọn nghệ thuật, không phải sự sa sút.
- "Niên đại của tháp đã được xác định chính xác." Phần lớn chỉ được ước định qua phong cách, vì nhiều tháp không có bia ký đi kèm.
- "Phong cách chỉ là chuyện của giới chuyên môn." Biết vài đặc điểm cơ bản giúp người đi tham quan thấy được nhiều hơn hẳn ở mỗi ngọn tháp.
Câu hỏi thường gặp
Phong cách Tháp Mắm và phong cách Bình Định có phải là một?
Hai tên thường được dùng gần như thay thế nhau để chỉ giai đoạn nghệ thuật Chăm khoảng thế kỷ 11 đến 14. Tên Tháp Mắm lấy từ phế tích ở vùng An Nhơn cũ, nơi tìm thấy nhóm điêu khắc đá tiêu biểu; tên Bình Định chỉ vùng đất nơi phong cách này tập trung.
Tháp Mắm nằm ở đâu, còn tháp không?
Tháp Mắm là một phế tích ở vùng An Nhơn cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Hiện không còn ngọn tháp đứng như các cụm Bánh Ít hay Dương Long; giá trị chủ yếu nằm ở các hiện vật điêu khắc đá đã được khai quật, nay bảo quản và trưng bày trong bảo tàng.
Muốn xem điêu khắc Chăm phong cách Bình Định thì đến đâu?
Nơi thuận tiện nhất là bảo tàng ở Quy Nhơn, nơi trưng bày nhiều tác phẩm đá Chăm tìm được trong vùng. Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng cũng có hiện vật thuộc giai đoạn này. Tại thực địa, Tháp Dương Long còn nhiều mảng đá gắn trên công trình.
Vì sao tháp Chăm ở Bình Định cao hơn tháp ở Mỹ Sơn?
Thân tháp cao thanh là một đặc điểm của giai đoạn nghệ thuật gắn với Bình Định, phản ánh thẩm mỹ và kỹ thuật xây dựng của thời kỳ đó. Không phải mọi tháp ở Bình Định đều cao hơn mọi tháp ở Mỹ Sơn, nhưng xu hướng chung là tỷ lệ thân vươn cao hơn.
Có thể tự đoán niên đại một tháp Chăm qua phong cách không?
Ở mức gần đúng thì có thể, nếu bạn quen với đặc điểm từng giai đoạn. Các nhà nghiên cứu cũng làm như vậy khi không có bia ký. Tuy nhiên đoán theo phong cách chỉ cho khoảng thời gian rộng, và có những công trình chuyển tiếp rất khó xếp loại.
Makara trong điêu khắc Chăm là gì?
Makara là một sinh vật tưởng tượng trong nghệ thuật Ấn Độ và Đông Nam Á, thường có thân thủy quái, vòi cuộn như vòi voi, miệng há rộng. Trong điêu khắc Chăm, makara hay xuất hiện ở góc tháp, đầu khung cửa, và rất đặc trưng trong các tác phẩm phong cách Bình Định.