Câu cá ngừ đại dương là nghề đánh bắt xa bờ nổi tiếng nhất của vùng Bình Định cũ, tập trung ở các làng biển Hoài Nhơn, Phù Mỹ, Phù Cát và Quy Nhơn. Tàu đi biển dài ngày, câu cá ngừ vây vàng và cá ngừ mắt to ở vùng biển xa, rồi đưa về các cảng cá như Quy Nhơn, Tam Quan, Đề Gi. Cá tốt được thu mua cho nhà máy chế biến, một phần đi xuất khẩu.
Nghề này nuôi sống nhiều gia đình nhưng vất vả và rủi ro: thời tiết, giá cá lên xuống, chi phí dầu, và yêu cầu ngày càng chặt về truy xuất nguồn gốc. Hiểu nghề giúp người ngoài thấy được vì sao một con cá ngừ trên bàn tiệc lại qua nhiều tay như thế.
Bài viết mô tả nghề theo cách tổng quát, không thay cho hướng dẫn kỹ thuật hay quy định thủy sản. Mùa vụ, giá cá, quy định đăng ký tàu và giấy tờ khai thác thay đổi theo từng năm, nên ngư dân cần cập nhật từ cơ quan thủy sản và ban quản lý cảng cá.
Cá ngừ đại dương là cá gì
Người miền Trung phân biệt khá rõ cá ngừ đại dương với các loại cá ngừ nhỏ đánh bắt gần bờ như cá ngừ chù, cá ngừ ồ, cá ngừ sọc dưa. Cá ngừ đại dương thường chỉ cá ngừ vây vàng và cá ngừ mắt to, những loài lớn sống ở vùng nước xa bờ, con trưởng thành có thể nặng vài chục ký trở lên. Thịt cá đỏ, nhiều nạc, khi giữ đúng cách đủ tươi để làm sashimi.
Giá trị của cá ngừ đại dương nằm ở chất lượng thịt khi lên bờ. Cùng một loài, con được xử lý và giữ lạnh đúng cách bán được giá cao gấp nhiều lần con bị dập, thâm thịt. Vì vậy, kỹ thuật bảo quản trên tàu quan trọng không kém kỹ thuật câu.
Trong ẩm thực, cá ngừ đại dương có thể ăn sống kiểu Nhật, nướng, kho, hoặc làm món mắt cá ngừ hầm thuốc bắc mà người Phú Yên, Bình Định hay nhắc. Phần ẩm thực thuộc chuyên mục khác của trang; ở đây chỉ nói chuyện nghề và kinh tế.
Một chuyến biển câu cá ngừ
Tàu câu cá ngừ ở vùng này thường đi theo nhóm hoặc có liên lạc với nhau trên biển để hỗ trợ khi gặp sự cố. Trước chuyến, chủ tàu chuẩn bị dầu, nước ngọt, lương thực, đá lạnh, mồi, dây câu, lưỡi câu, đèn. Chuyến biển có thể kéo dài nhiều tuần, tuỳ ngư trường, thời tiết và lượng cá.
Nghề câu cá ngừ ở miền Trung có hai kiểu thường nghe: câu vàng, thả một đường dây dài có nhiều lưỡi câu treo ở các độ sâu; và câu tay kết hợp ánh sáng, dùng đèn chiếu sáng ban đêm thu hút cá nhỏ, mực, rồi câu cá ngừ bằng tay. Mỗi kiểu có đội hình, chi phí và ngư trường khác nhau. Nhiều tàu ở vùng Bình Định cũ làm câu tay kết hợp ánh sáng.
Câu cá ngừ cỡ lớn bằng tay đòi hỏi sức khoẻ, kinh nghiệm và phối hợp: khi cá cắn câu, người câu phải giữ dây, làm cá mệt rồi kéo lên, có người hỗ trợ móc cá lên tàu. Một con cá ngừ lớn vùng vẫy có thể gây chấn thương nếu không cẩn thận. Đời sống trên tàu dài ngày cũng khắc nghiệt: chỗ ngủ chật, ăn uống thất thường, xa nhà, xa cơ sở y tế.
Giữ chất lượng cá từ lúc lên tàu đến lúc lên bờ
Chất lượng cá ngừ quyết định giá bán, và nó được định đoạt trong vài giờ đầu sau khi cá lên tàu. Các nguyên tắc chung mà ngư dân và người thu mua hay nhắc:
- Làm chết nhanh và lấy máu: giảm vùng vẫy, giảm tích tụ nhiệt và axit trong thịt, giúp thịt giữ màu.
- Làm sạch mang, ruột: tránh vi khuẩn phát triển từ nội tạng.
- Hạ nhiệt độ nhanh: ngâm trong nước biển lạnh pha đá hoặc ướp đá kỹ, giữ nhiệt độ thấp ổn định suốt chuyến.
- Tránh dập thịt: không ném, không chất đè cá nặng lên nhau, không để cá va đập vào thành hầm.
- Ghi chép: thời gian, vị trí khai thác, để phục vụ truy xuất nguồn gốc theo yêu cầu của người mua và quy định.
Trong nhiều năm, các chương trình hợp tác, tập huấn đã giới thiệu cho ngư dân miền Trung những kỹ thuật xử lý và bảo quản cá ngừ theo chuẩn các thị trường khó tính. Có tàu đầu tư hầm bảo quản tốt hơn, vật liệu cách nhiệt mới, nhờ đó tỷ lệ cá đạt loại cao tăng lên. Tuy vậy, đầu tư này tốn kém, không phải chủ tàu nào cũng làm được ngay.
Các cảng cá quen thuộc của vùng Bình Định cũ
Cá ngừ và hải sản đánh bắt xa bờ được đưa về một số cảng cá chính. Tên đơn vị hành chính mới ghi theo sắp xếp 7/2025.
| Cảng cá (tên quen gọi) | Vùng cũ | Đơn vị hành chính mới | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cảng cá Quy Nhơn | Thành phố Quy Nhơn | Phường Quy Nhơn và lân cận | Gần khu chế biến, đầu mối thu mua lớn |
| Cảng cá Tam Quan | Thị xã Hoài Nhơn | Vùng phường Tam Quan, Hoài Nhơn Bắc | Đội tàu đông, nghề đóng sửa tàu phát triển quanh cửa biển |
| Cảng cá Đề Gi | Huyện Phù Cát, giáp Phù Mỹ | Xã Đề Gi | Cửa biển phục vụ tàu hai huyện cũ |
| Các bến cá nhỏ | Dọc bờ biển Phù Mỹ, Phù Cát, Quy Nhơn | Nhiều xã ven biển | Tàu nhỏ, đánh bắt gần bờ |
Mỗi cảng cá có ban quản lý riêng, là nơi tàu khai báo xuất bến, cập bến, nộp nhật ký khai thác và lấy giấy xác nhận nguồn gốc. Chợ cá ở cảng thường họp từ rất sớm, khi tàu vừa về; nếu muốn đi xem, nên đến lúc tinh mơ và giữ khoảng cách để không cản trở việc bốc dỡ.
Thẻ vàng IUU và những thay đổi trên tàu
Từ năm 2017, Ủy ban châu Âu áp "thẻ vàng" đối với thủy sản khai thác của Việt Nam vì lo ngại khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, gọi tắt là IUU. Từ đó, ngành thủy sản cả nước, trong đó có vùng Bình Định cũ, phải thay đổi nhiều: tàu cá đủ chiều dài theo quy định phải lắp thiết bị giám sát hành trình, ghi nhật ký khai thác, khai báo khi xuất bến và cập bến, không được đánh bắt ở vùng biển nước khác.
Với ngư dân, những thay đổi này có lúc là gánh nặng: thêm chi phí thiết bị, thêm giấy tờ, bị xử phạt nếu thiết bị mất tín hiệu hoặc vi phạm vùng biển. Nhưng chúng cũng là điều kiện để cá ngừ đánh bắt được chấp nhận ở các thị trường cao cấp. Một lô cá không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp có thể bị từ chối, kéo giá của cả cộng đồng xuống.
Tình trạng thẻ vàng và các yêu cầu đi kèm có thể thay đổi sau các đợt thanh tra của châu Âu. Ngư dân và doanh nghiệp nên theo dõi thông báo từ cơ quan thủy sản và kiểm ngư, không dựa vào tin truyền miệng.
Kinh tế của một tàu câu: chia phần và rủi ro
Một tàu câu là một doanh nghiệp nhỏ. Chủ tàu bỏ vốn đóng tàu, mua máy, ngư cụ, thiết bị; mỗi chuyến biển ứng trước tiền dầu, đá, lương thực. Khi bán cá, sau khi trừ chi phí chuyến, phần còn lại được chia giữa chủ tàu và bạn thuyền theo thoả thuận, thường theo tỷ lệ phần hoặc theo vị trí công việc. Cách chia này khác nhau giữa các tàu, các làng.
Rủi ro lớn nhất là thời tiết và giá. Một chuyến gặp bão phải về sớm, cá ít, có thể lỗ. Giá dầu tăng ăn mòn lợi nhuận. Giá cá ngừ phụ thuộc vào thị trường xuất khẩu và lượng cá về cùng lúc; khi nhiều tàu về một lúc, giá có thể giảm. Ngoài ra còn rủi ro tai nạn trên biển, hỏng máy giữa khơi.
Vì thế nhiều gia đình ngư dân vay vốn, mua bảo hiểm tàu thuyền, tham gia tổ đoàn kết trên biển để hỗ trợ nhau. Con em ngư dân ngày nay nhiều người chọn lên bờ làm công nhân, học nghề khác, khiến một số tàu khó tìm đủ bạn thuyền. Đó là thay đổi xã hội đáng chú ý ở các làng biển Hoài Nhơn, Phù Mỹ.
Một số chủ tàu chuyển sang góp vốn chung, nhiều hộ cùng sở hữu một con tàu để chia rủi ro. Có nơi lập tổ hợp tác, thống nhất bán cá cho một đầu mối thu mua để có giá ổn định hơn. Những cách tổ chức này giúp nghề câu cá ngừ bớt phụ thuộc vào may rủi từng chuyến, dù không xoá được rủi ro của biển. Với người ngoài, hiểu được những gánh nặng ấy giúp nhìn con cá ngừ trên chợ bằng con mắt khác: phía sau là nhiều tuần lênh đênh, chi phí lớn và công sức của cả một con tàu.
Hậu cần nghề cá: những nghề sống nhờ con tàu
Quanh mỗi cảng cá là cả một mạng lưới nghề phụ trợ. Nhà máy nước đá chạy suốt đêm để kịp cấp đá cho tàu xuất bến. Đại lý dầu, cửa hàng ngư lưới cụ, tiệm sửa máy tàu, thợ hàn, thợ điện tàu, cơ sở đóng và sửa tàu vỏ gỗ, vỏ thép, vỏ composite. Người buôn bán lương thực, thực phẩm khô cho chuyến biển. Đội bốc vác cá khi tàu về, xe đông lạnh chở cá đi nhà máy.
Ở vùng Tam Quan, Hoài Nhơn cũ, nghề đóng sửa tàu cá đã thành một nghề có tiếng, với những xưởng dọc bờ sông, cửa biển nhận đóng mới và sửa chữa cho tàu trong vùng và cả nơi khác. Thợ đóng tàu học nghề theo kiểu truyền tay, nhiều người làm từ thời trai trẻ. Khi quy định về vật liệu vỏ tàu, an toàn kỹ thuật thay đổi, các xưởng phải thích nghi với vật liệu mới và yêu cầu đăng kiểm.
Hệ hậu cần này có nghĩa là mỗi chuyến biển thành công không chỉ nuôi bạn thuyền mà còn nuôi nhiều người trên bờ. Ngược lại, những tháng biển động tàu nằm bờ cũng làm cả làng chậm nhịp. Với người tìm việc ở các làng biển, các nghề hậu cần là lựa chọn ổn định hơn đi biển, dù thu nhập có thể không cao bằng những chuyến được mùa.
Nghề cá còn gắn với vai trò của ngư dân trên các vùng biển xa của đất nước, một khía cạnh mà người dân ven biển miền Trung luôn nhắc với niềm tự hào.
Câu hỏi thường gặp
Mùa câu cá ngừ đại dương ở Bình Định là khi nào?
Ngư dân thường nói có mùa chính và mùa phụ, phụ thuộc vào thời tiết và luồng cá trong năm; mùa mưa bão cuối năm là lúc khó ra khơi. Lịch cụ thể từng năm khác nhau, nên tốt nhất hỏi ban quản lý cảng cá hoặc hội nghề cá địa phương.
Cá ngừ đại dương bán ở cảng cá được phân loại thế nào?
Người thu mua đánh giá theo cỡ cá, màu thịt, độ tươi, vết dập, cách xử lý trên tàu. Cá đạt loại cao đi chế biến hàng tươi hoặc xuất khẩu, cá loại thấp hơn đi chế biến đông lạnh, đóng hộp hoặc bán thị trường nội địa.
Khách du lịch có thể mua cá ngừ tại cảng cá không?
Chợ cá ở cảng chủ yếu là giao dịch giữa tàu và thương lái, mua bán theo lô. Khách lẻ có thể mua ở các sạp gần cảng hoặc chợ hải sản trong thành phố. Nên hỏi kỹ cách bảo quản nếu mang đi xa.
Tàu cá phải có giấy tờ gì khi ra khơi?
Tàu cá cần đăng ký, đăng kiểm, giấy phép khai thác, thiết bị giám sát hành trình với tàu đủ chiều dài, và khai báo xuất bến tại cảng cá. Danh mục cụ thể và mức xử phạt theo quy định thủy sản hiện hành, ngư dân nên hỏi cơ quan thủy sản.
Nghề câu cá ngừ có còn thu hút người trẻ không?
Ngày càng ít người trẻ chọn đi biển dài ngày vì vất vả, rủi ro và thu nhập không đều. Nhiều tàu phải thuê bạn thuyền từ nơi khác. Một số người trẻ chọn làm ở khâu hậu cần, thu mua, chế biến trên bờ.
Thẻ vàng IUU ảnh hưởng gì đến người tiêu dùng trong nước?
Trực tiếp thì không nhiều, vì thị trường nội địa không áp yêu cầu như châu Âu. Gián tiếp, khi xuất khẩu khó, cá có thể dồn về thị trường trong nước và ảnh hưởng giá. Về lâu dài, quản lý tốt nguồn lợi giúp còn cá để đánh bắt.