Dừa Tam Quan và kinh tế vùng Hoài Nhơn: từ vườn dừa, cửa biển đến xưởng đóng tàu

Vùng Hoài Nhơn cũ, ở cực bắc Bình Định cũ, có ba nguồn sống chính: vườn dừa quanh Tam Quan, nghề biển với đội tàu đánh bắt xa bờ đông đảo, và thương mại, dịch vụ dọc quốc lộ 1 qua Bồng Sơn, Tam Quan. Cây dừa là biểu tượng của vùng, gắn với câu "xứ dừa Tam Quan" mà người miền Trung ai cũng từng nghe; còn con tàu là nguồn thu lớn nhất của nhiều gia đình ven biển.

Từ 7/2025, thị xã Hoài Nhơn cũ được sắp xếp thành nhiều phường mới của tỉnh Gia Lai: phường Bồng Sơn, Tam Quan, Hoài Nhơn và các phường Hoài Nhơn Bắc, Nam, Đông, Tây. Tên Tam Quan vẫn còn trong tên phường, giữ cho thương hiệu dừa và cửa biển một địa chỉ rõ ràng.

Bài viết nhìn kinh tế Hoài Nhơn từ vườn dừa ra biển, giải thích các sản phẩm từ dừa đi đâu, nghề đóng tàu ra sao, và vì sao vùng này vừa giàu có ở một số mặt vừa chịu nhiều rủi ro thời tiết. Món ăn từ dừa và làng nghề thủ công thuộc chuyên mục khác của trang, ở đây chỉ chạm tới phần kinh tế.

Vì sao Tam Quan thành xứ dừa

Vùng đất ven biển phía bắc Bình Định cũ có nhiều cồn cát, đất pha cát và mạch nước ngầm gần mặt đất, rất hợp với cây dừa. Dừa chịu được gió biển, đất nghèo, lại cho trái quanh năm, nên từ lâu người dân đã trồng dừa quanh nhà, dọc bờ ruộng, ven sông. Qua nhiều thế hệ, những vườn dừa nối nhau thành cả một vùng xanh rợp, nhìn từ quốc lộ 1 hay từ trên cao rất dễ nhận ra.

Dừa ở đây không phải đồn điền lớn mà là vườn hộ gia đình, mỗi nhà vài chục đến vài trăm cây. Kinh tế dừa vì thế là kinh tế của nhiều hộ nhỏ: hái trái bán cho thương lái, giữ lại một phần dùng trong nhà, làm bánh tráng, nấu ăn. Cây dừa còn cho lá lợp, thân làm cầu, gáo làm đồ dùng, xơ bện dây, một kiểu tận dụng trọn vẹn mà người lớn tuổi vẫn nhớ.

Câu ca dao về dừa Tam Quan, về nước dừa trong và ngọt, được truyền miệng khắp miền Trung, góp phần làm cái tên Tam Quan gắn chặt với cây dừa trong ký ức của nhiều người.

Một trái dừa đi những đâu

Từ một trái dừa, người dân và cơ sở chế biến ở vùng Hoài Nhơn cũ có thể tạo ra nhiều sản phẩm. Bảng dưới gom những hướng thường gặp; quy mô mỗi hướng thay đổi theo thời kỳ và giá dừa.

Bảng cho thấy giá trị của cây dừa phụ thuộc vào chuyện tận dụng được bao nhiêu phần. Khi chỉ bán trái tươi, người trồng nhận phần nhỏ nhất của chuỗi; khi có cơ sở chế biến xơ, gáo, cơm dừa gần vùng trồng, giá trái dừa ổn định hơn và tạo thêm việc làm tại chỗ.

Vườn dừa đang thay đổi

Những năm gần đây, diện tích vườn dừa ở một số nơi thu hẹp. Đô thị hoá làm vườn biến thành đất ở; nhiều cây dừa già cỗi, năng suất giảm mà chưa được trồng thay; sâu hại như bọ cánh cứng hại dừa từng gây thiệt hại ở nhiều tỉnh miền Trung. Giá dừa tươi lên xuống thất thường khiến một số hộ không còn mặn mà chăm vườn.

Mặt khác, có những hướng mới: trồng giống dừa uống nước cho trái sớm, kết hợp vườn dừa với du lịch trải nghiệm, bán dừa qua kênh trực tuyến ra các thành phố lớn. Hiệu quả của từng hướng phụ thuộc vào cách tổ chức, kết nối thị trường và hỗ trợ kỹ thuật, nên không thể nói chung là tốt hay không.

Với người dân, câu hỏi thực tế thường là giữ vườn dừa hay chuyển sang việc khác. Không có câu trả lời chung; nhưng vườn dừa còn có giá trị cảnh quan, chống cát bay, giữ nét riêng của làng quê Tam Quan, điều mà nhiều người dân và chính quyền địa phương muốn giữ.

Cửa biển Tam Quan và đội tàu đánh bắt xa bờ

Nếu dừa là biểu tượng thì biển mới là nguồn thu lớn nhất của nhiều làng ven biển Hoài Nhơn cũ. Cửa biển Tam Quan là nơi tập trung một trong những đội tàu cá đông đảo của vùng Bình Định cũ, nhiều tàu công suất lớn đi đánh bắt xa bờ: câu cá ngừ đại dương, lưới vây, lưới kéo, câu mực. Vào những ngày tàu nằm bờ, cửa sông kín đặc thân tàu sơn xanh, đỏ, rất đặc trưng.

Xung quanh cửa biển là chợ cá, nhà máy nước đá, đại lý dầu, ngư lưới cụ và các cơ sở thu mua, sơ chế hải sản. Một số gia đình ngư dân thành đạt đầu tư nhiều tàu, xây nhà cao tầng ở các phường ven biển, làm thay đổi diện mạo làng chài. Nhưng cũng có những gia đình vay nợ đóng tàu rồi gặp mùa thất bát, phải bán tàu trả nợ.

Nghề biển ở Hoài Nhơn chịu ảnh hưởng mạnh từ các quy định chống khai thác bất hợp pháp, giá dầu và thời tiết. Mùa bão cuối năm, tàu thuyền phải về neo trú, cả vùng hồi hộp theo dõi tin bão.

Xưởng đóng tàu: nghề của những người thợ vùng cửa biển

Đi kèm với đội tàu đông là nghề đóng và sửa chữa tàu cá. Dọc bờ sông, cửa biển ở vùng Tam Quan có những xưởng đóng tàu, từ xưởng nhỏ sửa chữa đến xưởng đóng mới tàu lớn. Thợ đóng tàu ở đây nổi tiếng với tàu vỏ gỗ, đóng theo kinh nghiệm truyền đời, sau đó chuyển dần sang các loại vỏ khác theo yêu cầu kỹ thuật và quy định mới.

Một con tàu cá lớn cần nhiều tháng để đóng, với nhiều nhóm thợ: thợ mộc làm khung, ván; thợ máy lắp động cơ; thợ điện lắp đèn, thiết bị; thợ sơn. Tàu đóng xong phải qua đăng kiểm mới được hạ thủy và hoạt động. Đơn hàng đóng tàu đến không chỉ từ ngư dân địa phương mà cả từ các tỉnh khác, do tiếng tăm tay nghề.

Nghề đóng tàu tạo việc làm có tay nghề cho đàn ông vùng ven biển, nhưng cũng chịu biến động: khi nhà nước siết quy định về đóng mới tàu cá để bảo vệ nguồn lợi, hay khi ngư dân khó khăn không đóng tàu mới, xưởng chủ yếu sống bằng sửa chữa. Nguồn gỗ đóng tàu ngày càng khan hiếm cũng đẩy ngành này phải đổi vật liệu.

Bồng Sơn, Tam Quan: thương mại trên trục quốc lộ 1

Quốc lộ 1 chạy xuyên qua vùng Hoài Nhơn cũ, đi qua Bồng Sơn và Tam Quan. Hai nơi này từ lâu là đô thị thương mại của miền bắc tỉnh: có chợ lớn, ngân hàng, cửa hàng vật liệu, xe máy, điện máy, nhà thuốc, bến xe. Người dân các xã quanh đó, kể cả vùng núi Hoài Ân, An Lão cũ, xuống Bồng Sơn mua bán, làm việc, đi xe khách.

Ga Bồng Sơn trên tuyến đường sắt Bắc – Nam cũng giúp vùng này kết nối với các tỉnh khác. Việc có cao tốc Bắc – Nam phía Đông qua địa bàn trong những năm gần đây làm thay đổi cách xe khách, xe hàng đi lại, nhưng tác động cụ thể lên thương mại địa phương cần thêm thời gian để thấy rõ.

Thương mại ở Bồng Sơn, Tam Quan phần lớn là hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ. Nguồn tiền từ biển và từ con em đi làm xa gửi về là chỗ dựa lớn cho sức mua của vùng. Khi mùa cá tốt, chợ đông; khi biển kém, cửa hàng cũng vắng.

Rủi ro thời tiết và chuyện người trẻ đi xa

Hoài Nhơn nằm ở vùng hay chịu bão và lũ của miền Trung. Mưa lớn trên thượng nguồn sông Lại Giang có thể gây lũ ở vùng trũng, ngập đồng ruộng, khu dân cư. Bão làm gãy dừa, hư nhà, làm tàu phải nằm bờ. Mỗi năm có thể bình yên, nhưng chỉ một trận lớn là kinh tế cả vùng chậm lại mấy tháng.

Như nhiều vùng ven biển miền Trung, Hoài Nhơn có nhiều người trẻ đi làm xa ở TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai hoặc đi lao động nước ngoài. Tiền gửi về giúp xây nhà, nuôi con, đầu tư tàu. Khi có thêm khu công nghiệp và việc làm gần nhà, một phần người trẻ chọn ở lại, nhưng làn sóng đi xa vẫn còn rõ.

Hiểu những rủi ro này giúp người mới đến làm ăn ở Hoài Nhơn biết vì sao nhịp kinh tế địa phương phụ thuộc vào mùa biển, mùa bão và lịch về quê dịp Tết của những người đi xa.

Đưa sản phẩm dừa ra thị trường: bao bì, nhãn hàng và câu chuyện vùng

Một trái dừa bán ở vườn và một gói dừa sấy có nhãn, có hạn dùng, bán ở siêu thị thành phố cách nhau rất xa về giá trị. Khoảng cách ấy nằm ở chế biến, bao bì, chứng nhận an toàn thực phẩm và kênh phân phối. Những năm gần đây, nhiều cơ sở nhỏ ở vùng Hoài Nhơn cũ đã thử bước qua khoảng cách này: đóng gói bánh tráng nước dừa, dầu dừa, kẹo, sản phẩm thủ công từ gáo dừa, đưa lên các hội chợ, gian hàng đặc sản và sàn thương mại điện tử.

Chương trình mỗi xã một sản phẩm, gọi tắt là OCOP, là một công cụ địa phương dùng để chuẩn hoá và quảng bá sản phẩm nông thôn. Một sản phẩm được đánh giá xếp hạng có lợi thế khi vào hệ thống bán lẻ, nhưng giữ được chất lượng đều qua từng lô hàng mới là điều quyết định khách có quay lại hay không. Cơ sở nhỏ thường gặp khó ở khâu này vì nguyên liệu, nhân lực và vốn đều hạn chế.

Chữ "Tam Quan" và chữ "Bình Định" trên bao bì là tài sản chung của vùng. Khi một cơ sở làm ẩu, cả tên vùng bị ảnh hưởng. Vì vậy các hội, hợp tác xã và chính quyền thường khuyến khích làm chỉ dẫn nguồn gốc, quy chuẩn chung cho sản phẩm. Sau khi tỉnh đổi tên thành Gia Lai, nhiều cơ sở vẫn giữ chữ Bình Định trên nhãn như một tên vùng văn hoá, cách làm mà người tiêu dùng dễ nhận ra hơn.

Câu hỏi thường gặp

Tam Quan nay thuộc phường nào?

Phường Tam Quan cũ cùng xã Hoài Châu cũ được sắp xếp thành phường Tam Quan; phường Tam Quan Bắc cũ thuộc phường Hoài Nhơn Bắc; phường Tam Quan Nam cũ thuộc phường Hoài Nhơn. Tất cả thuộc tỉnh Gia Lai từ 7/2025.

Mua dừa Tam Quan ở đâu cho đúng vùng?

Dừa bán ở chợ, sạp ven đường trong vùng Tam Quan, Hoài Nhơn cũ thường là dừa địa phương. Ở xa thì khó phân biệt, vì dừa từ nhiều vùng được gom về. Bài viết không giới thiệu cơ sở cụ thể; bạn nên hỏi người bán về nguồn gốc.

Sản phẩm từ xơ dừa dùng làm gì?

Xơ dừa được làm thành chỉ xơ để bện dây, dệt thảm, làm nệm, lót ghế; bụi xơ dừa sau xử lý dùng làm giá thể trồng rau, hoa. Các sản phẩm này có thị trường trong nước và xuất khẩu, phụ thuộc vào cơ sở chế biến.

Nghề đóng tàu ở Tam Quan còn hoạt động không?

Vẫn còn, với các xưởng đóng mới và sửa chữa tàu cá dọc vùng cửa biển. Quy mô và số đơn hàng thay đổi theo chính sách quản lý tàu cá và tình hình nghề biển; nhiều xưởng chuyển sang chủ yếu sửa chữa, bảo dưỡng.

Hoài Nhơn có khu công nghiệp không?

Vùng Hoài Nhơn cũ có cụm công nghiệp phục vụ chế biến thủy sản, cơ khí, chế biến gỗ, nông sản. Thông tin về các khu, cụm công nghiệp và doanh nghiệp cụ thể nên tra từ cơ quan quản lý và danh bạ doanh nghiệp của trang.

Đi từ Quy Nhơn ra Tam Quan bằng gì?

Có thể đi xe khách, xe buýt liên huyện, tàu hỏa xuống ga Bồng Sơn hoặc tự đi theo quốc lộ 1, cao tốc. Lịch, tuyến và giá vé thay đổi, nên kiểm thông tin hiện hành; chuyên mục đi lại của trang có bài riêng.