Du lịch như một ngành kinh tế ở Quy Nhơn: ai kiếm sống, tiền chảy đi đâu, rủi ro gì

Du lịch đã trở thành một ngành kinh tế thật sự của vùng Bình Định cũ, nuôi sống không chỉ khách sạn, nhà hàng mà cả ngư dân chở khách bằng ca nô, người bán hải sản, xe ôm, nông dân cung cấp rau, gà, và hàng loạt dịch vụ nhỏ quanh bãi biển. Tiền khách chi cho một chuyến đi chia ra nhiều phần, phần nào ở lại địa phương, phần nào đi ra ngoài, phụ thuộc vào cách tổ chức ngành.

Ngành này lớn lên nhanh trong khoảng mười lăm năm gần đây, nhưng cũng mang theo những rủi ro: mùa vụ rõ rệt, phụ thuộc thời tiết, dịch bệnh, đường bay, cùng áp lực lên môi trường biển, rác thải và giá đất ven biển.

Bài viết nhìn du lịch từ góc kinh tế: ai làm, kiếm sống thế nào, tiền chảy đi đâu, và cộng đồng địa phương được gì, mất gì. Chuyện nên đi đâu, ăn gì thuộc các chuyên mục khác của trang. Bài không giới thiệu cơ sở kinh doanh cụ thể và không đưa giá dịch vụ.

Từ thành phố cảng thành điểm đến biển

Trước đây Quy Nhơn được biết đến nhiều hơn như một thành phố cảng, thành phố hành chính, khách du lịch chủ yếu là người đi công tác, người về quê, khách thăm di tích Tây Sơn. Bãi biển trung tâm đẹp nhưng chưa phải điểm đến được nhắc nhiều như Nha Trang hay Đà Nẵng.

Bước ngoặt đến từ hạ tầng: cầu Thị Nại nối sang bán đảo Phương Mai, đường ven biển, đường bay đến sân bay Phù Cát được mở thêm, và những bức ảnh về Kỳ Co, Eo Gió lan truyền trên mạng xã hội. Khách trẻ, khách gia đình từ TP.HCM, Hà Nội tìm đến một thành phố biển còn yên tĩnh, ít đông đúc. Các khu nghỉ dưỡng, khách sạn lớn lần lượt mở ra ở ven biển thành phố và phía nam bán đảo.

Song song là sự thay đổi ở các làng chài: Nhơn Lý, Nhơn Hải, Bãi Xép, Ghềnh Ráng… từ chỗ chỉ có ghe thuyền đến có homestay, quán hải sản, dịch vụ lặn ngắm san hô, chở khách ra đảo. Một số làng thay đổi nhanh đến mức người dân lâu năm thấy lạ.

Ai kiếm sống nhờ du lịch

Người làm trực tiếp trong cơ sở lưu trú, ăn uống. Lễ tân, buồng phòng, phục vụ, đầu bếp, bảo vệ, kỹ thuật, quản lý. Đây là nhóm đông nhất, nhiều người là con em địa phương học nghề du lịch, nhà hàng.

Ngư dân và gia đình ngư dân. Chở khách bằng ca nô, thuyền ra Kỳ Co, Hòn Khô, Cù Lao Xanh; bán hải sản tươi; mở quán, homestay ngay trong nhà. Với nhiều hộ, du lịch là thu nhập bổ sung bên cạnh nghề biển.

Người làm vận chuyển. Lái taxi, xe công nghệ, xe ôm, xe điện chở khách, cho thuê xe máy, xe khách, xe hợp đồng đưa đón sân bay.

Hướng dẫn viên và người tổ chức trải nghiệm. Hướng dẫn viên tour, người dẫn lặn biển, chèo thuyền, người tổ chức tour võ cổ truyền, tour di tích Chăm, tour ẩm thực.

Nông dân, người buôn bán ở chợ. Cung cấp rau, thịt, trứng, gạo, trái cây, hải sản cho nhà hàng, khách sạn. Họ ít khi nghĩ mình làm du lịch nhưng thu nhập gắn chặt với lượng khách.

Người bán đặc sản, quà lưu niệm. Nem chợ Huyện, bánh ít lá gai, tré, chả cá, rượu Bàu Đá, đồ thủ công… bán tại cửa hàng, chợ và trực tuyến cho khách mang về.

Tiền của khách đi đâu

Khi một gia đình đến Quy Nhơn nghỉ vài ngày, họ chi cho vé máy bay hoặc xe, lưu trú, ăn uống, tham quan, mua sắm. Phần vé máy bay chủ yếu chảy về hãng hàng không và các công ty ở nơi khác. Phần lưu trú phụ thuộc vào ai sở hữu cơ sở: khách sạn của chủ địa phương giữ lại nhiều tiền hơn ở vùng, khu nghỉ dưỡng của tập đoàn lớn thì lợi nhuận chảy về công ty mẹ, dù vẫn trả lương cho lao động địa phương và nộp thuế.

Ăn uống, mua đặc sản, đi ca nô, thuê xe là những khoản tiền đi thẳng vào túi người dân và hộ kinh doanh địa phương nhiều nhất. Đây là lý do các chương trình du lịch cộng đồng, ẩm thực địa phương, trải nghiệm làng chài thường được khuyến khích: chúng giữ phần lớn chi tiêu của khách ở lại trong vùng.

Một khoản ít người để ý là nguồn cung đầu vào. Nếu nhà hàng mua hải sản, rau quả từ nông dân, ngư dân trong vùng thì tiền tiếp tục chảy trong nền kinh tế địa phương; nếu nhập phần lớn từ nơi khác, phần tiền ở lại sẽ ít hơn. Kết nối chuỗi cung ứng địa phương với khách sạn, nhà hàng là việc có ý nghĩa kinh tế, không chỉ là khẩu hiệu.

Nhịp mùa vụ của du lịch Quy Nhơn

Du lịch biển ở vùng này có mùa rõ rệt, gắn với khí hậu Nam Trung Bộ. Bảng dưới mô tả nhịp chung; từng năm có thể lệch theo thời tiết và lịch nghỉ lễ.

Nhịp mùa vụ khiến thu nhập của nhiều người làm du lịch dồn vào nửa đầu năm. Các cơ sở tìm cách kéo dài mùa bằng du lịch hội nghị, khách công vụ, khách nước ngoài tránh mùa đông, sự kiện thể thao, văn hoá. Với người lao động, tiết kiệm trong mùa cao điểm và có nghề phụ cho mùa thấp điểm là cách thích ứng phổ biến.

Làng chài làm du lịch: được và mất

Ở những làng như Nhơn Lý, Nhơn Hải (nay thuộc phường Quy Nhơn Đông), du lịch mang lại thu nhập mới, nhà cửa khang trang hơn, đường sá được đầu tư, con em có việc làm tại chỗ. Một số hộ ngư dân chuyển hẳn sang dịch vụ, một số giữ cả hai nghề.

Nhưng cũng có mặt trái. Lượng khách lớn vào mùa cao điểm gây áp lực lên nước sạch, rác thải, nước thải ở những làng vốn nhỏ. Rạn san hô quanh các bãi lặn có thể bị tổn thương nếu khách giẫm đạp, bẻ san hô hoặc tàu thả neo bừa bãi. Giá đất, giá thuê tăng làm người trẻ trong làng khó mua đất ở. Cạnh tranh giữa các hộ làm dịch vụ có lúc dẫn tới chèo kéo khách, làm xấu hình ảnh chung.

Nhiều làng đã có những quy ước chung: không chèo kéo, niêm yết dịch vụ rõ ràng, thu gom rác, bảo vệ khu vực san hô. Chính quyền và cộng đồng cùng quản lý thì du lịch bền hơn. Đây cũng là bài học của nhiều làng biển khác trên cả nước.

Những rủi ro của một nền kinh tế dựa vào khách

Thời kỳ dịch bệnh vài năm trước cho thấy rõ nhất rủi ro của du lịch: chỉ trong thời gian ngắn, khách gần như biến mất, khách sạn đóng cửa, lao động mất việc hàng loạt. Những gia đình dồn hết vốn vào homestay, nhà hàng gặp khó khăn lớn. Sau dịch, du lịch hồi phục, nhưng ký ức ấy nhắc mọi người không nên đặt toàn bộ sinh kế vào một ngành.

Rủi ro khác đến từ thời tiết cực đoan, sự cố môi trường biển, đường bay bị cắt giảm, hoặc thay đổi trong xu hướng của khách. Một điểm đến từng hot trên mạng xã hội có thể nhanh chóng bị lãng quên nếu chất lượng dịch vụ không tốt, hoặc nếu khách có trải nghiệm xấu và lan truyền.

Ở góc nhìn đầu tư, bài viết không đưa lời khuyên. Nhưng với người dân, câu hỏi nên đặt ra trước khi bỏ vốn làm du lịch là: nếu một năm vắng khách, gia đình còn sống bằng gì.

Du lịch trong tỉnh Gia Lai mới: biển và cao nguyên

Khi Bình Định cũ và Gia Lai cũ thuộc cùng một tỉnh, du lịch có thêm khả năng ghép biển với núi: khách nghỉ biển Quy Nhơn có thể lên vùng cao nguyên qua quốc lộ 19 để thăm cảnh quan núi lửa cổ, thác nước, buôn làng, đồi chè, và ngược lại. Trên lý thuyết, hành trình như vậy giúp kéo dài thời gian lưu trú và chia khách ra nhiều vùng.

Thực tế cần những điều kiện cụ thể: đường đi an toàn, thời gian di chuyển hợp lý, sản phẩm du lịch ở cả hai đầu đủ chất lượng, thông tin cho khách rõ ràng. Những việc này không xong trong một mùa. Người làm du lịch ở cả hai vùng có thể bắt đầu từ việc giới thiệu cho nhau, xây những tour ghép thử nghiệm.

Với cộng đồng Quy Nhơn, việc thành phố trở thành trung tâm hành chính tỉnh mới cũng có thể kéo thêm khách công vụ, hội nghị. Đây là nhóm khách ít phụ thuộc mùa biển, giúp làm đều hơn nhịp kinh doanh của khách sạn, nhà hàng.

Đào tạo nhân lực: chỗ yếu kéo dài của ngành

Du lịch tăng nhanh hơn tốc độ đào tạo người làm nghề. Trong những mùa cao điểm, nhiều cơ sở phải tuyển người chưa qua đào tạo, dạy tại chỗ vài ngày rồi cho làm ngay. Hệ quả là chất lượng phục vụ không đều: cùng một khu biển, khách có thể gặp nơi phục vụ chu đáo và nơi lúng túng, thiếu kỹ năng xử lý tình huống, ngoại ngữ yếu.

Vùng Quy Nhơn có các trường đại học, cao đẳng đào tạo ngành du lịch, quản trị khách sạn, nhà hàng, nấu ăn, cùng các khoá ngắn hạn cho lao động địa phương. Các khu nghỉ dưỡng lớn thường có chương trình đào tạo nội bộ, thực tập cho sinh viên. Người làm ở cơ sở lớn vài năm rồi về mở cơ sở nhỏ của gia đình là một con đường lan toả kỹ năng khá phổ biến.

Một điểm yếu ít được nói tới là kỹ năng an toàn: sơ cứu đuối nước, xử lý khi khách bị thương, an toàn thực phẩm, phòng cháy ở cơ sở lưu trú nhỏ. Đây là những thứ không làm khách thấy ngay nhưng quyết định hậu quả khi có sự cố. Người làm du lịch tự học thêm những kỹ năng này là đầu tư cho chính mình và cho uy tín của cả điểm đến.

Câu hỏi thường gặp

Du lịch đóng góp bao nhiêu vào kinh tế vùng Bình Định cũ?

Con số thay đổi theo năm và cách tính, có trong báo cáo của ngành du lịch và cơ quan thống kê. Điều chắc chắn là du lịch đã thành nguồn thu và nguồn việc làm đáng kể ở Quy Nhơn và các làng biển lân cận.

Mùa nào Quy Nhơn đông khách nhất?

Thường là mùa hè khoảng tháng 6 đến tháng 8 và các kỳ nghỉ lễ lớn. Mùa mưa bão khoảng tháng 9 đến tháng 12 vắng khách hơn. Lịch cụ thể từng năm thay đổi theo thời tiết và lịch nghỉ.

Ngư dân chuyển sang làm du lịch cần những gì?

Cần phương tiện đủ điều kiện chở khách theo quy định, áo phao, giấy phép, kỹ năng giao tiếp, sơ cứu và hiểu biết về an toàn trên biển. Thủ tục cụ thể nên hỏi chính quyền phường xã và cơ quan quản lý giao thông thủy, du lịch.

Du lịch có làm giá đất ở Quy Nhơn tăng không?

Ở một số khu ven biển, du lịch và kỳ vọng phát triển đã làm giá đất biến động mạnh trong từng giai đoạn. Bài viết không dự báo giá và không khuyên mua bán; muốn biết giá thực tế cần tham khảo nhiều nguồn và cơ quan có thẩm quyền.

Khách du lịch có thể giúp kinh tế địa phương bằng cách nào?

Ăn ở quán địa phương, mua đặc sản của người dân, đi tour do người địa phương dẫn, không xả rác, không bẻ san hô, tôn trọng nếp sống làng chài. Những lựa chọn nhỏ ấy giữ nhiều tiền hơn ở lại cộng đồng.

Làm việc ở khu nghỉ dưỡng lớn có cần ngoại ngữ không?

Với vị trí tiếp xúc khách quốc tế như lễ tân, nhà hàng, hướng dẫn, ngoại ngữ là yêu cầu quan trọng. Các vị trí bếp, buồng phòng, kỹ thuật có thể yêu cầu thấp hơn nhưng biết ngoại ngữ vẫn là lợi thế khi xét tăng lương.