Quanh Quy Nhơn có những vùng rạn san hô ở nước nông, ngắm được bằng kính lặn và ống thở: quanh Hòn Khô ở vùng Nhơn Hải cũ, các vịnh dưới chân núi như Kỳ Co trên bán đảo Phương Mai, và vùng nước quanh Cù Lao Xanh của xã Nhơn Châu. Mùa nước trong nhất là giữa mùa khô, những buổi sáng lặng gió.
Rạn san hô là hệ sinh thái mỏng manh, lớn lên rất chậm nhưng có thể hỏng chỉ sau một mùa đông khách. Nhiều vùng rạn quanh Quy Nhơn đã từng bị tổn hại vì khai thác và vì khách giẫm đạp; ở một số nơi, người dân địa phương đã cùng nhau giữ gìn để rạn phục hồi. Bài này giúp bạn ngắm san hô an toàn cho mình và cho rạn, nay thuộc vùng biển của tỉnh Gia Lai sau ngày Bình Định hợp nhất.
San hô là gì và vì sao dễ tổn thương
San hô trông như đá hay cây, nhưng thực ra là quần thể của vô số con vật nhỏ sống chung, tiết ra bộ khung đá vôi. Bên trong mô của chúng có tảo cộng sinh cung cấp phần lớn năng lượng và tạo màu sắc. Rạn san hô là nơi cá con trú ẩn, sinh vật biển kiếm ăn, đồng thời làm giảm sức sóng đánh vào bờ. Một rạn khoẻ là nền tảng cho nghề cá của các làng chài ven biển.
San hô lớn rất chậm; một mảng rạn bạn thấy có thể đã hình thành qua nhiều năm, nhiều thập kỷ. Chúng nhạy với nhiệt độ nước, độ đục và tác động cơ học. Khi nước nóng lên bất thường, san hô có thể đẩy tảo cộng sinh ra ngoài và trắng bệch, gọi là tẩy trắng; kéo dài thì chết. Một bàn chân giẫm lên, một cái chân vịt quạt trúng, một tay bẻ thử cũng đủ làm gãy những nhánh mất nhiều năm mới mọc lại.
Hiểu điều đó, bạn sẽ thấy vì sao quy tắc khi ngắm san hô lại khắt khe: mỗi người khách chỉ chạm một chút, nhưng hàng nghìn người khách mỗi mùa thì rạn không kịp hồi.
Vì vậy cách bạn bơi trên rạn quan trọng hơn chỗ bạn chọn để bơi.
Hòn Khô và vùng rạn của Nhơn Hải cũ
Hòn Khô là một hòn đảo nhỏ nằm sát bờ làng chài Nhơn Hải cũ, nay thuộc phường Quy Nhơn Đông. Vùng nước quanh đảo nông, trong khi biển lặng, có rạn san hô và nhiều loài cá nhỏ, nên trở thành điểm ngắm san hô quen thuộc nhất quanh Quy Nhơn. Ra đảo bằng thuyền của người dân làng chài, quãng đi ngắn. Khi nước ròng, một số đoạn nối đảo với bờ có thể lộ ra, nhưng đi bộ trên đá, rạn lúc này rất dễ làm hỏng san hô và trơn trượt.
Ở Nhơn Hải, người dân đã có những năm cùng nhau khoanh vùng, giữ rạn, hạn chế khai thác để san hô và nguồn lợi hồi lại; từ đó du lịch ngắm san hô trở thành sinh kế thêm cho làng. Đó là lý do khi đến, bạn sẽ được nhắc những quy định về khu vực được lặn, cách di chuyển, không mang san hô, vỏ sinh vật về. Nghe theo những quy định đó là cách ủng hộ trực tiếp những người đang giữ rạn.
Hình thức và quy định tham quan có thể thay đổi theo thời kỳ quản lý. Hỏi người dân, đơn vị tổ chức tại chỗ về khu vực được phép và cách đi đang áp dụng.
Kỳ Co và Cù Lao Xanh
Ở các vịnh dưới chân núi trên bán đảo Phương Mai như Kỳ Co, vùng nước gần ghềnh đá có những mảng san hô và cá nhỏ, ngắm được bằng kính lặn khi nước trong. Tuy vậy, đây là bãi đông khách, nhiều người tắm và thuyền ra vào, nên bạn chỉ lặn ở khu vực được chỉ định, tránh xa luồng thuyền, và luôn có người đi cùng. Không đi lại trên ghềnh đá ngập nước để tìm chỗ lặn, vì sóng và đá trơn.
Quanh Cù Lao Xanh, vùng nước xa đất liền thường trong hơn, có những rạn ven đảo. Việc ra đảo phụ thuộc thời tiết, và ngắm san hô ở đây thường đi cùng thuyền của người dân đảo biết chỗ. Vì đảo xa, khả năng cấp cứu hạn chế hơn đất liền, nên càng phải cẩn trọng: không lặn khi biển có sóng, không lặn một mình, không lặn khi mệt hoặc đã uống rượu bia.
Dù ở đâu, rạn đẹp nhất là những buổi sáng lặng gió giữa mùa khô. Sau mưa lớn hoặc khi gió mạnh, nước đục, gần như không thấy gì, và việc ra khơi cũng kém an toàn.
Một gợi ý thực tế: mang kính lặn và ống thở riêng nếu bạn có, vì đồ quen dùng vừa khít mặt, ít vào nước, giúp bạn thư giãn hơn trên mặt nước. Đồ thuê thì kiểm tra dây kính, ống thở còn tốt trước khi xuống, và rửa sạch bằng nước ngọt nếu có thể.
Lặn ống thở hay lặn bình: chọn kiểu nào
Phần lớn khách ở Quy Nhơn ngắm san hô bằng kính lặn và ống thở. Bảng so sánh giúp bạn chọn đúng với khả năng của mình:
| Lặn ống thở (nổi trên mặt nước) | Lặn có bình dưỡng khí | |
|---|---|---|
| Yêu cầu | Biết bơi, quen thở bằng miệng qua ống | Phải được huấn luyện, có chứng chỉ hoặc lặn thử dưới sự kèm cặp của huấn luyện viên |
| Độ sâu | Vùng nước nông, nhìn xuống rạn | Xuống sâu hơn, thấy rạn ở nhiều tầng |
| Rủi ro chính | Mỏi, sặc nước, bị dòng chảy kéo, va vào rạn ở chỗ quá nông | Rủi ro áp suất, cần quy trình an toàn và thiết bị đạt chuẩn |
| Tác động lên rạn | Thấp nếu không đứng, không chạm | Thấp nếu kiểm soát tốt độ nổi; cao nếu người mới quạt chân vịt trúng rạn |
| Hợp với | Gia đình, người mới, trẻ lớn biết bơi | Người muốn tìm hiểu sâu, đã sẵn sàng học bài bản |
Nếu chọn lặn bình, chỉ đi với đơn vị có huấn luyện viên được chứng nhận, thiết bị được bảo dưỡng và quy trình an toàn rõ ràng. Hỏi cụ thể về những điều đó trước khi đặt, thay vì chọn theo lời quảng cáo hay giá rẻ.
Quy tắc khi ở trên rạn
Không đứng, không giẫm. Ở chỗ nước nông, mệt thì người ta hay đứng xuống, và đó chính là lúc san hô gãy. Mặc áo phao hoặc dùng phao để nổi nghỉ thay vì đứng. Nếu cần đứng, chỉ đứng trên cát trống.
Không chạm, không bẻ, không mang về. Không sờ san hô, không lật đá tìm sinh vật, không nhặt vỏ ốc, sao biển, nhím biển. Không mua san hô khô, vỏ sinh vật làm kỷ niệm, vì nhu cầu của khách là nguồn gốc của việc khai thác.
Không cho cá ăn. Cho cá ăn bánh mì, mì gói làm thay đổi tập tính của cá, kéo theo các loài ăn tảo bỏ việc giữ rạn sạch, và làm nước bẩn.
Kiểm soát chân và tay. Giữ người nằm ngang trên mặt nước, chân vịt quạt nhẹ, không quạt mạnh khi ở sát rạn vì cát bị khuấy lên phủ lấp san hô.
Giảm kem chống nắng trên da. Một số thành phần trong kem chống nắng được cho là có thể gây hại cho san hô. Cách đơn giản là mặc áo bơi dài tay, quần lặn để giảm lượng kem cần bôi, và bôi kem trước khi xuống nước đủ lâu cho thấm.
An toàn khi lặn ống thở cho người mới
Lặn ống thở dễ học, nhưng người mới hay gặp vài lỗi có thể nguy hiểm. Thứ tự chuẩn bị:
- Tập đeo kính, thở qua ống ở chỗ nước nông đứng được trước khi ra khu rạn.
- Mặc áo phao hoặc áo nổi dành cho lặn ống thở, đặc biệt với người bơi chưa giỏi và trẻ em.
- Luôn đi theo cặp, có người theo dõi từ thuyền hoặc từ bờ.
- Thoả thuận trước tín hiệu tay đơn giản: ổn, mệt, cần giúp.
- Ngẩng lên định hướng thường xuyên, vì mải nhìn xuống rất dễ trôi xa khỏi thuyền.
- Lên khỏi nước khi thấy lạnh, mỏi chân, sặc nước nhiều lần hoặc biển bắt đầu có sóng.
Người có bệnh tim mạch, hen suyễn, động kinh hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng tới tỉnh táo nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi lặn, kể cả lặn ống thở ở chỗ nông.
Chọn chuyến đi có trách nhiệm
Ngắm san hô ở Quy Nhơn thường đi theo chuyến thuyền của người dân làng chài hoặc đơn vị tổ chức tham quan. Không có danh sách nào thay cho việc bạn tự quan sát và hỏi. Một chuyến đi tốt thường có các dấu hiệu: phát áo phao cho mọi người và yêu cầu mặc; dặn rõ quy tắc không đứng, không chạm trước khi xuống nước; thả neo ở chỗ cát hoặc dùng phao buộc, không thả neo lên rạn; có người theo dõi khách dưới nước; sẵn sàng huỷ chuyến khi biển xấu.
Những dấu hiệu nên dè dặt: cho khách đứng lên rạn để chụp ảnh, khuyến khích cho cá ăn, bán san hô hay vỏ sinh vật, nhồi quá nhiều khách lên thuyền, không có áo phao đủ cỡ. Khi gặp, bạn có quyền từ chối xuống nước hoặc chọn nơi khác. Lựa chọn của mỗi người khách, cộng lại, chính là thứ quyết định cách người làm du lịch đối xử với rạn san hô trong những năm tới.
Một điều nữa là đừng ép lịch. Nếu người tổ chức nói hôm nay biển không đẹp, nước đục, nên dời, đó là dấu hiệu của người làm nghề tử tế, không phải cái cớ.
Giữ rạn là giữ nghề của làng chài
Với người dân Nhơn Hải, Nhơn Lý cũ hay Nhơn Châu, rạn san hô không chỉ là cảnh đẹp cho khách xem. Rạn là nơi cá, mực, tôm hùm con sinh sống trước khi ra vùng nước sâu hơn, tức là nền của nghề cá ven bờ. Khi rạn bị phá bằng cách khai thác huỷ diệt, cá ít đi, ngư dân phải đi xa hơn, tốn kém hơn. Khi rạn được giữ, cá quay lại, và du lịch ngắm san hô mở thêm một nguồn thu cho làng.
Vì vậy, cách khách đối xử với rạn ảnh hưởng thẳng tới đời sống của những người đã chọn giữ rạn thay vì khai thác cạn kiệt. Trả tiền cho một chuyến đi tôn trọng quy định, ăn hải sản đúng mùa, không mua sinh vật biển quý, không ủng hộ những dịch vụ làm hỏng rạn là những cách khách du lịch góp phần vào việc đó. Nếu thấy hành vi phá rạn như khai thác bằng chất nổ, chất độc, bạn có thể báo cho chính quyền địa phương hoặc ban quản lý khu vực.
Câu hỏi thường gặp
Ngắm san hô ở Quy Nhơn ở đâu?
Các điểm quen thuộc là vùng nước quanh Hòn Khô ở Nhơn Hải cũ, các vịnh dưới chân núi trên bán đảo Phương Mai như Kỳ Co, và vùng nước quanh Cù Lao Xanh của xã Nhơn Châu. Nhơn Hải cũ nay thuộc phường Quy Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai.
Mùa nào ngắm san hô ở Quy Nhơn đẹp nhất?
Giữa mùa khô, đại khái từ đầu xuân đến hết hè, vào những buổi sáng lặng gió là lúc nước trong nhất. Mùa mưa bão cuối năm nước đục, sóng lớn và các chuyến thuyền thường bị hoãn, không hợp để ngắm san hô.
Không biết bơi có ngắm san hô được không?
Người không biết bơi nên hạn chế, vì lặn ống thở vẫn cần nổi và tự điều khiển trên mặt nước. Nếu muốn thử, chỉ xuống nước khi mặc áo phao, ở vùng nông, có người kèm sát và biển thật lặng. Ngắm từ thuyền ở chỗ nước trong cũng là một lựa chọn.
Vì sao không được đứng lên san hô?
San hô là sinh vật sống, lớn rất chậm. Đứng hay giẫm lên làm gãy nhánh, làm chết mô sống và mở đường cho bệnh, tảo phủ lấp. Một vết gãy có thể mất nhiều năm mới hồi lại, nên mỗi lần khách đứng xuống là một lần rạn mất đi một phần.
Có nên mua san hô khô làm kỷ niệm không?
Không nên. San hô khô bày bán là san hô đã bị lấy khỏi rạn, và nhu cầu mua của khách là động lực của việc khai thác. Nhiều loài san hô còn được pháp luật bảo vệ. Ảnh chụp là kỷ niệm tốt hơn.
Trẻ em ngắm san hô cần chuẩn bị gì?
Trẻ cần biết bơi cơ bản, mặc áo phao vừa cỡ suốt thời gian dưới nước và có người lớn kèm sát từng em. Cho trẻ tập đeo kính, thở ống ở chỗ nước nông trước. Chỉ đi khi biển thật lặng và lên bờ ngay khi trẻ thấy lạnh hay mệt.