Làng võ Bình Định: roi Thuận Truyền, gái An Vinh, trai An Thái và các lò võ làng

Ba làng võ được nhắc nhiều nhất trên đất Bình Định cũ là Thuận Truyền, An Vinh và An Thái. Thuận Truyền nổi tiếng với roi, gói trong câu "roi Thuận Truyền"; An Vinh nổi tiếng với nữ võ sinh; An Thái bên sông Côn là nơi có nhiều lò võ và từng là thương cảng sầm uất. Câu "Trai An Thái, gái An Vinh" lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Sau 1/7/2025, làng Thuận Truyền (xã Bình Thuận cũ) thuộc xã Bình Hiệp, làng An Vinh (xã Tây Vinh cũ) thuộc xã Bình An, làng An Thái (xã Nhơn Phúc cũ) thuộc phường Bình Định, đều của tỉnh Gia Lai. Tên làng giữ nguyên. Bài này giới thiệu từng làng, những gì còn thấy được hôm nay, và cách ghé thăm sao cho phải phép.

Thuận Truyền và cây roi

Thuận Truyền là một làng ở vùng Tây Sơn cũ, bên sông Côn, nổi tiếng với nghề võ, đặc biệt là roi. Trong võ cổ truyền, roi là cây gậy tròn, dài, làm bằng gỗ cứng hoặc tre già, là binh khí phổ biến nhất vì dễ làm, dễ mang, có thể dùng trong đời sống thường ngày.

Lối đánh roi Thuận Truyền được mô tả là nhanh, liên tục, kết hợp đánh, gạt, đâm, quét, phù hợp cả khi một chọi nhiều. Người trong nghề thường nói roi Thuận Truyền "kín": đường roi che kín thân người, đối phương khó tìm khe hở. Đây là mô tả của giới võ, không phải đo đếm khoa học, nhưng cho thấy danh tiếng đặc biệt của làng về món binh khí này.

Làng có các lò võ gia truyền nhiều đời. Các bài roi được dạy kèm bài thiệu, đối luyện, và có quy định về việc truyền dạy. Như nhiều làng võ khác, nguồn gốc cụ thể của từng bài thường được kể bằng truyền khẩu, gắn với các võ sư đời trước.

Ngày nay, trẻ em trong làng tập võ ở các lớp do võ sư địa phương mở, thường vào buổi chiều sau giờ học. Một số võ sinh tham gia thi đấu ở các giải võ cổ truyền, mang danh tiếng của làng đi xa. Khi ghé, bạn sẽ thấy võ không phải tiết mục trình diễn mà là sinh hoạt bình thường của làng.

An Vinh và câu "gái An Vinh"

An Vinh là một làng ở vùng Tây Sơn cũ, nổi tiếng vì có nhiều phụ nữ tập võ giỏi. Câu "Trai An Thái, gái An Vinh" ra đời từ đặc điểm ấy, và câu ca dao "con gái Bình Định cầm roi đi quyền" cũng thường được gắn với làng này.

Vì sao phụ nữ An Vinh tập võ nhiều? Không có lời giải thích duy nhất. Có ý kiến gắn với truyền thống từ thời Tây Sơn, khi nhiều nữ tướng nổi tiếng xuất thân từ vùng này; có ý kiến cho rằng đơn giản là các lò võ trong làng không phân biệt nam nữ khi nhận học trò, và truyền thống ấy được giữ qua các thế hệ. Cả hai đều hợp lý, nhưng đều khó chứng minh.

Điều có thể quan sát hôm nay là ở An Vinh, các bé gái tập võ cùng các bé trai là chuyện bình thường. Trong các buổi biểu diễn, những bài quyền, bài roi do nữ võ sinh thực hiện luôn được chú ý. Hình ảnh cô gái mặc võ phục cầm roi đã trở thành một biểu tượng quen thuộc của võ Bình Định.

Với người đến thăm, An Vinh là nơi tốt để hiểu rằng truyền thống võ ở Bình Định không chỉ là chuyện của đàn ông. Nếu được phép xem các buổi tập, nên để ý cách các võ sinh lớn hướng dẫn võ sinh nhỏ; đó là cách truyền nghề tự nhiên nhất của làng.

An Thái: làng võ bên thương cảng xưa

An Thái nằm bên sông Côn ở vùng An Nhơn cũ, từng là một bến sông, thương cảng sầm uất trong thế kỷ XVIII, XIX, nơi tập trung thương nhân, trong đó có cộng đồng người Hoa. Theo nhiều tài liệu, đây là nơi thầy Trương Văn Hiến mở trường dạy chữ và võ, có ba anh em Tây Sơn theo học.

Võ An Thái mang dấu ấn giao lưu: bên cạnh các lò võ của người Việt, có ảnh hưởng của võ người Hoa trong cộng đồng thương nhân. Sự giao thoa này làm võ An Thái đa dạng, có những bài quyền và cách luyện tập khác với các làng thuần nông. Mức độ ảnh hưởng cụ thể là chủ đề các nhà nghiên cứu võ học còn bàn.

An Thái cũng là làng có nhiều nghề khác: buôn bán, làm bánh, làm hàng thủ công. Võ ở đây gắn với nhu cầu bảo vệ hàng hoá, bến bãi trong thời buôn bán phát đạt. Khi thương cảng suy tàn, nghề võ vẫn ở lại, truyền trong các gia đình.

Hôm nay An Thái là một làng yên bình bên sông, thuộc phường Bình Định của tỉnh Gia Lai. Dấu tích thương cảng xưa không còn nhiều, nhưng tên làng vẫn được nhắc trong câu "trai An Thái" và trong lịch sử Tây Sơn. Ghé An Thái có thể kết hợp với khu thành Hoàng Đế và các tháp Chăm gần đó.

Với người quan tâm lịch sử giáo dục, An Thái còn là ví dụ về việc học văn và học võ đi cùng nhau ở Bình Định xưa: một ngôi trường nơi bến sông vừa dạy chữ, vừa dạy võ, học trò có những người về sau làm nên chuyện lớn. Câu chuyện này dù có phần được tô đậm theo thời gian, vẫn phản ánh lý tưởng "văn võ song toàn" của người xưa.

Ba làng võ: vị trí cũ, vị trí mới và nét nổi bật

Bảng dưới giúp bạn tìm làng theo tên đơn vị hành chính mới. Tên làng không đổi; khi hỏi đường, nên dùng tên làng.

Ngoài ba làng này, vùng Bình Định cũ còn nhiều lò võ ở Phú Phong, Tuy Phước, Hoài Nhơn, Phù Cát và ngay trong đô thị Quy Nhơn. Ba làng trên nổi tiếng nhất nhờ được lưu trong ca dao và gắn với Tây Sơn, không có nghĩa là các nơi khác kém hơn.

Những lò võ khác trên khắp vùng Bình Định cũ

Ba làng Thuận Truyền, An Vinh, An Thái nổi tiếng nhất nhờ ca dao và gắn với Tây Sơn, nhưng lò võ có mặt trên khắp vùng Bình Định cũ. Ở vùng Phú Phong và quanh đó, ngoài hai làng kể trên còn nhiều võ đường của các dòng khác nhau. Vùng Tuy Phước, An Nhơn ở đồng bằng có các lò gia truyền nhiều đời; vùng Hoài Nhơn, Phù Mỹ, Phù Cát phía bắc cũng có truyền thống võ riêng.

Trong đô thị Quy Nhơn, võ được dạy chủ yếu theo hình thức câu lạc bộ ở nhà văn hoá, trường học, nhà thi đấu. Nhiều võ sư từ các làng ra Quy Nhơn mở lớp, nên học trò ở thành phố vẫn học được bài của các lò quê. Đây cũng là nơi tổ chức nhiều giải đấu và hoạt động giao lưu võ thuật.

Vì các lò võ có tính gia truyền, tên tuổi của từng lò thường chỉ nổi tiếng trong giới võ và trong vùng. Khi muốn tìm hiểu, cách tốt nhất là hỏi người địa phương hoặc các tổ chức võ thuật của tỉnh. Trang không liệt kê tên võ sư hay võ đường cụ thể vì danh sách thay đổi theo thời gian và không muốn quảng bá riêng cho nơi nào.

Giữ nghề võ ở làng: khó khăn và cách làm

Làng võ hôm nay đối mặt với cùng những thách thức như nhiều nghề truyền thống khác. Thanh niên đi học, đi làm xa, ít người theo nghề võ đến cùng. Võ sư lớn tuổi qua đời, một số bài quyền gia truyền có nguy cơ mai một nếu chưa kịp truyền lại. Thu nhập từ dạy võ ở làng không cao, nên khó giữ người dạy giỏi.

Các lò võ có nhiều cách thích nghi. Một số ghi chép lại bài quyền, bài thiệu, quay video để lưu giữ; một số mở lớp cho học sinh trong và ngoài làng, nhận cả học viên từ nơi khác đến; một số tham gia các chương trình biểu diễn văn hoá, du lịch để có thêm nguồn thu. Chương trình đưa võ vào trường học cũng tạo thêm việc làm cho võ sư.

Với người đến thăm, cách ủng hộ đơn giản là tôn trọng: xem, nghe, hỏi một cách lịch sự, không đòi hỏi biểu diễn, không chụp ảnh khi chưa được phép. Nếu muốn đóng góp, có thể hỏi võ đường có quỹ, có hoạt động cộng đồng nào cần hỗ trợ. Sự quan tâm đúng cách giúp làng võ thấy nghề mình có giá trị, đó là động lực giữ nghề quan trọng nhất.

Từ năm 2025, khi các xã được sắp xếp lại, một số lớp võ ở làng có thể thay đổi nơi sinh hoạt, chuyển về nhà văn hoá xã mới hoặc trường học. Điều quan trọng là tên làng võ vẫn còn, và người dân vẫn nói "võ Thuận Truyền", "gái An Vinh" như trước, bất kể địa chỉ hành chính ghi gì.

Ghé làng võ thế nào cho phải phép

Đi với người địa phương nếu được. Làng võ là làng dân cư bình thường, không phải khu du lịch. Đi cùng người quen ở địa phương hoặc hỏi trước chính quyền, võ đường sẽ giúp bạn được đón tiếp tốt hơn và không làm phiền ai.

Hỏi trước khi xem tập, chụp ảnh. Các buổi tập buổi chiều thường mở, nhưng vẫn nên chào thầy và hỏi có được đứng xem, chụp ảnh không. Nhiều lò võ có quy định riêng, nhất là với các bài gia truyền.

Không đòi biểu diễn riêng nếu chưa thoả thuận. Nếu muốn xem tiết mục biểu diễn cho đoàn, cần liên hệ và thoả thuận trước. Đến bất ngờ rồi đòi xem biểu diễn là thiếu tôn trọng người trong nghề.

Không tự ý cầm binh khí. Roi, kiếm, đao trong võ đường là dụng cụ tập và có ý nghĩa với người tập. Chỉ cầm khi được mời và có người hướng dẫn, vừa để tôn trọng vừa để an toàn.

Ăn mặc giản dị, giữ yên lặng. Trong không gian tập luyện, giữ trật tự là phép lịch sự cơ bản. Trẻ em đi cùng nên được nhắc trước để không chạy nhảy vào sân tập.

Câu hỏi thường gặp

Làng võ Thuận Truyền ở đâu?

Làng Thuận Truyền ở vùng Tây Sơn cũ, trước thuộc xã Bình Thuận, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định; từ 1/7/2025 thuộc xã Bình Hiệp, tỉnh Gia Lai. Làng nằm không xa trung tâm Phú Phong và Bảo tàng Quang Trung.

Roi Thuận Truyền là gì?

Roi Thuận Truyền là lối đánh roi, tức gậy dài, nổi tiếng của các lò võ làng Thuận Truyền. Giới võ mô tả đường roi nhanh, liên tục, che kín thân người. Các bài roi được dạy kèm bài thiệu và đối luyện trong các lò gia truyền.

Làng An Vinh nổi tiếng về gì?

Làng An Vinh ở vùng Tây Sơn cũ, nay thuộc xã Bình An, nổi tiếng vì có nhiều phụ nữ tập võ giỏi. Câu "Trai An Thái, gái An Vinh" và hình ảnh "con gái Bình Định cầm roi đi quyền" thường gắn với làng này.

Có thể học võ ở làng võ khi đi du lịch không?

Một số võ đường có thể nhận dạy ngắn hạn hoặc cho khách trải nghiệm vài buổi, nhưng không phải nơi nào cũng có. Bạn cần liên hệ trước, nói rõ mục đích và thời gian. Học võ thật sự cần thời gian dài, không thể học trong một chuyến đi.

Ba làng võ cách nhau xa không?

Thuận Truyền và An Vinh cùng ở vùng Tây Sơn cũ, gần Phú Phong. An Thái ở vùng An Nhơn cũ, xuôi theo sông Côn về phía đông. Cả ba có thể ghé trong một ngày nếu đi bằng xe máy hoặc ô tô, kết hợp với Bảo tàng Quang Trung.