Vùng Bình Định cũ có nhiều làng nghề truyền thống trải từ biển lên núi: nón ngựa Phú Gia ở Phù Cát, rèn Tây Phương Danh và rượu Bàu Đá ở An Nhơn, bánh tráng nước dừa ở Tam Quan, nước mắm ở các làng ven biển và ven đầm, mai vàng ở An Nhơn, thổ cẩm Chăm H'roi ở Vân Canh. Có nghề còn đỏ lửa, có nghề đang thưa dần, có nghề chỉ còn trong di chỉ khảo cổ như gốm Gò Sành.
Bài này vẽ một bản đồ tổng quát các nghề theo vùng, giải thích vì sao đất này sinh nhiều nghề, nhìn vào những khó khăn chung của làng nghề và gợi ý cách tham quan làng nghề sao cho có ích với người làm nghề. Từng nghề có bài riêng trong danh mục này và danh mục ẩm thực của trang.
Bản đồ làng nghề vùng Bình Định cũ
Bảng gom các nghề tiêu biểu theo vùng của tỉnh cũ. Tên làng ghi theo cách gọi quen trong đời sống; địa chỉ hành chính sau năm 2025 thuộc các phường xã mới của tỉnh Gia Lai:
| Nghề | Vùng cũ | Sản phẩm | Tình hình chung |
|---|---|---|---|
| Nón ngựa | Làng Phú Gia, Phù Cát | Nón ngựa làm quà, dùng trong lễ cưới | Còn làm, người làm phần lớn lớn tuổi |
| Rèn | Tây Phương Danh, An Nhơn | Dao, rựa, cuốc, liềm | Còn làm, có thêm máy móc |
| Nấu rượu | Làng Cù Lâm, An Nhơn | Rượu Bàu Đá | Còn làm, có cơ sở đăng ký thương hiệu |
| Bánh tráng nước dừa | Tam Quan, Hoài Nhơn | Bánh tráng dừa, mè | Còn làm, nhiều hộ dùng thêm lò sấy |
| Nước mắm | Các làng ven biển, ven đầm Thị Nại | Nước mắm cá cơm | Còn làm, cạnh tranh với nước mắm công nghiệp |
| Trồng mai vàng | An Nhơn | Mai vàng chậu, mai ghép | Phát triển, bán đi nhiều nơi dịp Tết |
| Dệt thổ cẩm | Vân Canh | Váy, áo, khố, tấm choàng, túi | Đang được hỗ trợ truyền dạy |
| Gốm cổ | Gò Sành, An Nhơn | Di chỉ lò gốm thời Chăm Pa | Nghề không còn, là di chỉ khảo cổ |
Bảng không liệt kê hết. Vùng này còn nhiều nghề nhỏ khác như làm bánh hỏi, bún, nem, tré, đan lát, làm chiếu, làm muối, đóng ghe, mỗi nghề gắn với một vài xóm. Nhiều nghề không có tên làng nghề chính thức nhưng vẫn nuôi sống nhiều hộ gia đình.
Vì sao đất này nhiều nghề
Vùng Bình Định cũ là dải đất hẹp với đủ ba địa hình: biển, đồng bằng và núi. Mỗi địa hình cho một nguồn nguyên liệu riêng: biển cho cá làm nước mắm, cát làm muối; đồng bằng cho lúa làm rượu, làm bánh, cho tre làm nón, làm đồ đan; núi cho bông, cây nhuộm, gỗ. Nguyên liệu sẵn có là điều kiện đầu tiên để nghề hình thành.
Lịch sử cũng để lại dấu ấn. Vùng đất này từng là trung tâm của vương quốc Chăm Pa với kinh đô Vijaya, rồi là nơi người Việt khai phá từ nhiều thế kỷ trước, rồi là đất khởi nghiệp của phong trào Tây Sơn. Mỗi lớp lịch sử để lại kỹ thuật, nhu cầu và thói quen tiêu dùng, như gốm thời Chăm, đồ rèn cho một vùng đất võ, nón ngựa cho tầng lớp quan lại.
Một lý do nữa là nông nghiệp có mùa nhàn. Giữa hai vụ lúa, người nông dân cần việc để làm thêm, và các nghề thủ công tại nhà lấp khoảng trống đó. Rất nhiều làng nghề ở đây bắt đầu như một nghề phụ, rồi dần thành nghề chính khi sản phẩm có tiếng.
Làng mai vàng An Nhơn
Không phải nghề nào cũng đang thu hẹp. Nghề trồng mai vàng ở vùng An Nhơn cũ, tập trung ở một số xã như Nhơn An cũ, là ví dụ về một nghề phát triển mạnh trong những năm gần đây. Người làng trồng mai trong chậu, trong vườn, chăm sóc cả năm, uốn tạo dáng, ghép giống, rồi bán vào dịp Tết.
Mỗi năm, trước Tết, những chuyến xe chở mai vàng từ An Nhơn đi khắp nơi, cả ra Bắc và vào Nam. Mai vàng ở đây được nhiều người biết vì giống mai đa dạng và kỹ thuật chăm sóc giúp mai nở đúng dịp. Nghề mai mang lại thu nhập đáng kể cho nhiều hộ và thu hút cả người trẻ tham gia.
Nghề trồng mai cũng có rủi ro: thời tiết thất thường làm mai nở sớm hoặc muộn, thị trường Tết biến động, sâu bệnh. Người làm mai phải tính toán kỹ, và không phải năm nào cũng được mùa. Ghé làng mai vào những tuần trước Tết, bạn sẽ thấy những vườn mai đang được lặt lá, chăm chút, một hình ảnh rất đặc trưng của vùng đồng bằng này.
Gò Sành: dấu vết một nghề gốm đã mất
Gò Sành ở vùng An Nhơn cũ là di chỉ khảo cổ của những lò gốm thời Chăm Pa. Các cuộc khai quật được giới khảo cổ học tiến hành trong những thập niên gần đây đã phát hiện nhiều lò nung và lượng lớn mảnh gốm, cho thấy đây từng là một trung tâm sản xuất gốm quan trọng.
Theo các nhà nghiên cứu, gốm Gò Sành có men, kiểu dáng và hoa văn riêng, và từng được tìm thấy ở nhiều địa điểm ngoài lãnh thổ Việt Nam, gợi ý về vai trò của vùng đất này trong giao thương khu vực thời xa xưa. Những chi tiết về niên đại và quy mô vẫn được giới chuyên môn tiếp tục nghiên cứu.
Nghề gốm ở Gò Sành không còn được làm như một nghề sống. Nó tồn tại dưới dạng di chỉ, hiện vật trong bảo tàng và các công trình nghiên cứu. Nhắc tới Gò Sành trong bài về làng nghề là để thấy rằng nghề có thể mất, và việc giữ nghề hôm nay không phải chuyện hiển nhiên. Thông tin về việc tham quan di chỉ nên hỏi cơ quan văn hoá, bảo tàng địa phương.
Những khó khăn chung của làng nghề
Thiếu người kế nghiệp. Người trẻ đi học, đi làm ở khu công nghiệp, thành phố. Nghề thủ công vất vả, thu nhập không ổn định, ít hấp dẫn so với công việc có lương đều.
Cạnh tranh với hàng công nghiệp. Sản phẩm làm bằng máy rẻ hơn, mẫu mã nhiều, khiến sản phẩm thủ công khó bán nếu không có điểm khác biệt rõ.
Nguyên liệu khan hiếm. Tre, lá, cây nhuộm, nguyên liệu tự nhiên ngày càng khó kiếm, giá tăng.
Môi trường. Một số nghề như rèn, nấu rượu, làm nước mắm gây khói, mùi, nước thải, cần đầu tư xử lý để không ảnh hưởng khu dân cư.
Thiếu kênh bán và thương hiệu. Nhiều hộ bán qua thương lái, phần lợi nhuận đến tay người làm thấp. Tên làng nghề dễ bị dùng ké trên sản phẩm không làm tại làng.
Đất ở và không gian làm nghề. Khi làng đông dân hơn, nhà cửa sát nhau, những nghề cần sân phơi rộng, cần lò lửa hay chum ủ lớn khó tìm chỗ. Một số hộ phải thu hẹp hoặc chuyển nghề vì không còn mặt bằng phù hợp.
Nghề của làng biển: làm mắm, vá lưới, sửa ghe
Ở các làng ven biển và ven đầm của vùng Bình Định cũ, những nghề phụ quanh nghề cá cũng là nghề truyền thống, dù ít khi được gọi là làng nghề. Phụ nữ làng chài vá lưới, đan lưới trên bãi cát khi thuyền về; đàn ông sửa ghe, trét ghe, thay ván trong mùa nằm bờ. Những kỹ năng này truyền trong gia đình, không cần trường lớp.
Làm nước mắm là nghề nổi bật nhất trong nhóm này. Nhiều hộ ở làng biển và ven đầm Thị Nại có thùng ủ cá cơm với muối, rút nước mắm sau nhiều tháng. Nghề mắm truyền thống đòi hỏi cá tươi, muối sạch, thời gian ủ đủ lâu, và người làm phải biết đảo, phơi, canh nắng mưa. Sản phẩm phần lớn bán trong vùng và cho khách quen ở xa.
Các nghề làng biển chịu ảnh hưởng trực tiếp của nguồn lợi hải sản và thời tiết. Năm ít cá cơm, nghề mắm khó khăn; năm bão nhiều, thuyền hư hỏng, nghề sửa ghe lại bận. Nhìn những nghề này là nhìn thấy cả nhịp sống của làng chài, nơi nghề chính và nghề phụ đan vào nhau.
Hỗ trợ và đổi mới: những hướng đang được thử
Chính quyền địa phương có các chương trình công nhận làng nghề, nghệ nhân, hỗ trợ đào tạo nghề, đưa sản phẩm vào các chương trình sản phẩm đặc trưng địa phương, tham gia hội chợ, triển lãm. Một số làng nghề được đưa vào tuyến du lịch, giúp khách tiếp cận trực tiếp người làm nghề.
Bản thân người làm nghề cũng đổi mới: làm thêm mẫu mã nhỏ gọn hợp làm quà, đóng gói đẹp hơn, đăng ký nhãn hiệu, bán qua mạng xã hội và sàn thương mại điện tử. Một số người trẻ quay về làng, kết hợp kỹ thuật truyền thống với thiết kế mới.
Sau khi tỉnh hợp nhất vào Gia Lai, các chính sách hỗ trợ làng nghề sẽ được áp dụng theo quy định của tỉnh mới. Người làm nghề nên theo dõi thông tin từ chính quyền phường xã và các cơ quan chuyên môn để biết các chương trình hỗ trợ đang có, điều kiện tham gia và thủ tục cần làm.
Tham quan làng nghề sao cho có ích
Một chuyến thăm làng nghề có thể vừa thú vị cho bạn, vừa có ích cho người làm nghề, nếu làm đúng cách:
- Hỏi trước, đi cùng người địa phương: nhiều làng nghề là nhà dân, không có điểm đón khách. Hỏi người quen, nơi lưu trú hoặc chính quyền xã để được chỉ dẫn.
- Chọn giờ phù hợp: đến vào giờ làm việc nhưng tránh lúc cao điểm, khi người làm đang gấp đơn hàng.
- Xin phép trước khi chụp ảnh: người làm nghề và nhà cửa của họ không phải phông nền. Hỏi trước, cảm ơn sau.
- Hỏi về nghề: hỏi công đoạn, nguyên liệu, khó khăn. Người làm nghề thường vui khi có người quan tâm thật sự.
- Mua trực tiếp: nếu thích sản phẩm, mua tại chỗ, trả giá vừa phải. Đây là cách ủng hộ thiết thực nhất.
- Kể lại đúng: khi chia sẻ trên mạng, ghi đúng tên làng, tên nghề, và nếu được phép, tên người làm.
An toàn là điều cần nhớ ở những làng nghề có lửa, máy móc, hoá chất như lò rèn, lò nấu rượu. Giữ khoảng cách, giữ trẻ em sát bên và làm theo hướng dẫn của chủ cơ sở.
Câu hỏi thường gặp
Bình Định có những làng nghề truyền thống nào nổi tiếng?
Một số làng nghề tiêu biểu của vùng Bình Định cũ gồm nón ngựa Phú Gia, rèn Tây Phương Danh, rượu Bàu Đá ở làng Cù Lâm, bánh tráng nước dừa Tam Quan, nước mắm các làng ven biển, mai vàng An Nhơn và dệt thổ cẩm Chăm H'roi ở Vân Canh.
Gốm Gò Sành là gì?
Gò Sành là di chỉ khảo cổ của các lò gốm thời Chăm Pa ở vùng An Nhơn cũ. Khai quật cho thấy đây từng là trung tâm sản xuất gốm, sản phẩm từng được tìm thấy ở nhiều nơi ngoài nước. Nghề gốm ở đây không còn được làm.
Làng mai vàng An Nhơn có gì đặc biệt?
Đây là vùng trồng mai vàng lớn, người làng chăm mai cả năm, tạo dáng, ghép giống và bán vào dịp Tết đi nhiều tỉnh thành. Nghề mai đang phát triển và thu hút cả người trẻ tham gia.
Sau sáp nhập, làng nghề Bình Định có đổi tên không?
Tên làng và tên nghề vẫn giữ trong đời sống. Địa chỉ hành chính trên giấy tờ có thể ghi theo tên phường xã mới của tỉnh Gia Lai. Khi tìm đường nên dùng cả tên làng và tên huyện, thị xã cũ.
Làm sao để tham quan làng nghề mà không làm phiền người làm?
Hỏi trước, đi cùng người địa phương, chọn giờ không quá bận, xin phép khi chụp ảnh, không ở quá lâu, và nếu thích sản phẩm thì mua trực tiếp để ủng hộ người làm nghề.