Trống trận Tây Sơn là một loại hình biểu diễn gồm dàn trống nhiều chiếc, đánh cùng động tác võ, gắn với truyền thống của phong trào Tây Sơn trên đất Bình Định cũ. Theo truyền khẩu, trống được dùng để thúc quân, ra hiệu lệnh trong quân Tây Sơn; hình thức biểu diễn ngày nay được phục dựng và phát triển trong thế kỷ XX, thường có mặt ở Bảo tàng Quang Trung và các lễ hội lớn.
Lễ hội mùng 5 Tết ở Phú Phong (nay xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa của vua Quang Trung đầu năm Kỷ Dậu 1789. Đây là dịp trống trận, võ cổ truyền và nghi lễ truyền thống cùng xuất hiện. Bài này giải thích nguồn gốc trống trận, những gì người xem nên để ý, và cách đi lễ hội mùng 5 Tết cho thuận lợi.
Trống trận Tây Sơn: giữa sử liệu và truyền khẩu
Trong quân đội thời xưa, trống là công cụ chỉ huy quan trọng: tiếng trống ra lệnh tiến, lui, tập hợp, và giữ nhịp cho đoàn quân. Quân Tây Sơn chắc chắn dùng trống như mọi đạo quân thời ấy. Còn hình thức "dàn trống trận Tây Sơn" với số trống, cách đánh, bài bản cụ thể như ngày nay thì phần lớn dựa trên truyền khẩu và được phục dựng về sau.
Theo lời kể ở Bình Định, cách đánh trống trận được truyền trong một số gia đình, làng võ qua nhiều thế hệ, đặc biệt ở vùng Tây Sơn. Đến thế kỷ XX, các nghệ nhân và võ sư ở đây góp phần phục dựng, sắp xếp lại thành tiết mục biểu diễn hoàn chỉnh, gắn với võ cổ truyền. Tên tuổi của những người góp công thường được nhắc trong cộng đồng địa phương.
Khi nghe giới thiệu, người xem nên hiểu trống trận Tây Sơn hôm nay là một di sản sống: có gốc từ truyền thống, nhưng cũng được sáng tạo, chỉnh sửa để phù hợp với sân khấu và lễ hội. Điều đó không làm giảm giá trị, mà cho thấy cộng đồng vẫn đang tiếp tục làm mới truyền thống của mình.
Cách nhìn này cũng giúp tránh hai thái cực: một bên cho rằng mọi chi tiết đều "y nguyên thời Quang Trung", một bên coi là "dựng lên cho du lịch". Sự thật nằm ở giữa, và cái quý là tinh thần cộng đồng giữ được tiếng trống qua hơn hai thế kỷ.
Một dàn trống trận gồm những gì
Nhiều trống lớn nhỏ. Dàn trống thường gồm khoảng một chục chiếc trống với kích cỡ, âm vực khác nhau, đặt trên giá gỗ. Trống lớn cho âm trầm, giữ nhịp chính; trống nhỏ cho âm cao, tạo tiết tấu dồn. Số trống cụ thể có thể khác nhau tuỳ đội.
Người đánh trống chính. Một người, thường là nghệ nhân giỏi nhất, đứng ở vị trí trung tâm đánh trống cái, điều khiển nhịp cho cả dàn. Người này phải thuộc bài, nắm được khi nào tăng tốc, khi nào dừng, giống vai chỉ huy.
Kỹ thuật đánh. Người đánh dùng dùi gõ vào mặt trống và tang trống (thành gỗ), tạo nhiều âm sắc. Động tác đánh có nhiều dáng võ: xoay người, nâng dùi cao, chuyển tấn. Vì vậy người đánh trống trận giỏi thường cũng là người có nền tảng võ.
Nhạc cụ và võ đi kèm. Trong biểu diễn, trống có thể kết hợp với chiêng, kèn và các tiết mục võ cổ truyền diễn trước dàn trống. Tiếng trống dồn dập khi võ sinh xuất chiêu, chậm lại khi thủ thế, tạo hiệu quả sân khấu mạnh.
Trang phục. Người đánh trống thường mặc võ phục, thắt đai lưng, có đội khăn hoặc không tuỳ đội. Trang phục gọn để dễ xoay người, nâng dùi. Màu sắc trang phục, cờ, phướn quanh dàn trống thay đổi tuỳ đơn vị biểu diễn, không có một mẫu cố định duy nhất.
Lễ hội mùng 5 Tết: kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa
Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa diễn ra trong những ngày đầu năm Kỷ Dậu 1789, khi quân Tây Sơn do vua Quang Trung chỉ huy tiến vào Thăng Long. Ngày mùng 5 Tết được chọn làm ngày kỷ niệm. Ở Bình Định, lễ kỷ niệm tổ chức tại Bảo tàng Quang Trung, Phú Phong, quê hương của vua Quang Trung.
Lễ hội gồm phần lễ và phần hội. Phần lễ có nghi thức dâng hương tưởng niệm Tây Sơn tam kiệt và các tướng sĩ, đọc văn tế, rước. Phần hội có biểu diễn trống trận, võ cổ truyền, các trò chơi dân gian, đôi khi có hát bội, bài chòi. Không khí đông vui, nhiều gia đình trong vùng đưa con cháu đến như một phần của những ngày Tết.
Cùng ngày, ở Hà Nội cũng có lễ hội gò Đống Đa kỷ niệm chiến thắng. Hai lễ hội ở hai đầu đất nước cùng nhắc về một sự kiện, nhưng mỗi nơi có màu sắc riêng: ở Phú Phong là lễ hội của quê hương, đậm chất võ và trống; ở Hà Nội là lễ hội ở nơi diễn ra trận đánh.
Chương trình cụ thể từng năm (giờ khai mạc, các tiết mục, có hay không có hoạt động nào) do ban tổ chức công bố gần ngày. Từ năm 2025, khi vùng này thuộc tỉnh Gia Lai, cách tổ chức có thể được điều chỉnh; nên xem thông báo chính thức trước khi đi.
Ngoài lễ chính ở bảo tàng, một số xã, làng trong vùng Tây Sơn cũ cũng có hoạt động riêng dịp đầu năm như hội võ làng, biểu diễn của đội trống xã. Nếu ở lại vài ngày, hỏi người dân địa phương sẽ biết thêm những hoạt động nhỏ này, thường ít đông và gần gũi hơn.
Mùng 5 Tết trong nhịp Tết của người Bình Định
Với nhiều gia đình ở vùng Tây Sơn, An Nhơn cũ, mùng 5 Tết là một ngày đặc biệt trong chuỗi ngày Tết. Ba ngày đầu dành cho gia đình, họ hàng, thăm viếng; đến mùng 4, mùng 5, người ta bắt đầu ra ngoài, đi chơi xa hơn, và lễ hội ở Phú Phong là điểm đến quen thuộc. Nhiều người đi xa làm ăn tranh thủ dự lễ hội trước khi quay lại thành phố.
Ý nghĩa của ngày lễ với người địa phương không chỉ là nhớ một chiến thắng. Đó còn là dịp gặp lại bạn bè cũ, dẫn con cháu đi cho biết quê hương có gì, xem các em nhỏ trong làng biểu diễn võ, trống. Không khí vừa trang nghiêm ở phần lễ vừa náo nhiệt ở phần hội, rất "Tết".
Người đến từ nơi khác nên hiểu điều này để ứng xử phù hợp: đây là ngày hội của cộng đồng địa phương, khách được chào đón nhưng nên nhường chỗ cho người già, trẻ nhỏ ở phần lễ, không chen lấn để chụp ảnh, không làm ồn trong khu điện thờ. Một chút tế nhị giúp bạn được người địa phương đón tiếp cởi mở hơn.
Đi lễ hội mùng 5 Tết cho thuận lợi
Lễ hội đông người, rơi vào dịp Tết khi đường sá và dịch vụ có nhiều thay đổi. Vài gợi ý thực tế:
- Đi sớm. Phần lễ thường diễn ra buổi sáng; đến sớm để có chỗ đứng xem, tránh kẹt xe trên quốc lộ 19 khi gần giờ khai mạc.
- Chuẩn bị chỗ gửi xe. Quanh bảo tàng có các bãi giữ xe tạm thời; ghi nhớ vị trí, giữ vé xe cẩn thận.
- Ăn mặc lịch sự, thoải mái. Phần lễ trang nghiêm, nhưng phần hội phải đứng, đi lại nhiều; giày dép êm, mũ nón che nắng.
- Giữ đồ cá nhân. Nơi đông người, để điện thoại, ví ở chỗ an toàn; trẻ em cần có người lớn đi kèm, ghi số điện thoại người nhà vào túi áo của trẻ.
- Đứng đúng khu vực khi xem võ, trống. Các tiết mục binh khí cần khoảng cách an toàn; làm theo hướng dẫn của ban tổ chức.
- Kết hợp thăm các điểm gần. Sau lễ hội có thể ghé làng võ, tháp Dương Long hay về An Nhơn, nhưng dịp Tết nhiều nơi đóng cửa, nên hỏi trước.
Nếu bạn muốn xem kỹ trưng bày của bảo tàng, nên đi vào một ngày khác, vì ngày lễ hội rất đông. Lễ hội là dịp để cảm nhận không khí, còn ngày thường là dịp để tìm hiểu.
Trống trận ngoài lễ hội: ở đâu, khi nào
Ngoài dịp mùng 5 Tết, trống trận Tây Sơn thường được biểu diễn ở Bảo tàng Quang Trung khi có đoàn khách đặt trước, trong các lễ hội văn hoá, du lịch, các liên hoan võ cổ truyền, và các sự kiện lớn của địa phương. Một số khu du lịch, nhà hàng ở Quy Nhơn cũng có tiết mục trống trận cho khách.
Trong cộng đồng, nhiều xã, nhiều trường học ở vùng Tây Sơn cũ có đội trống, đội võ do võ sư, nghệ nhân hướng dẫn. Các em học sinh tập trống như một hoạt động ngoại khoá, vừa vui, vừa học về lịch sử quê hương. Đây là con đường quan trọng để truyền nghề cho thế hệ sau.
Một số đội trống trận của Bình Định cũ đã đi biểu diễn ở nhiều nơi ngoài tỉnh trong các sự kiện văn hoá, mang hình ảnh trống và võ Tây Sơn đi xa. Những chuyến đi ấy góp phần làm người ngoài biết đến di sản, đồng thời tạo động lực cho các em nhỏ trong đội tập luyện nghiêm túc.
Với người muốn xem trống trận "ngoài sân khấu", có thể hỏi các đội trống ở xã về lịch tập. Một buổi tập trống ở sân trường, sân đình, với những em nhỏ đánh còn vụng, đôi khi lại cho cảm giác gần với tinh thần cộng đồng hơn một buổi biểu diễn chỉn chu.
Hiểu đúng một vài điều hay bị nói quá
"Trống trận giữ nguyên từ thời Tây Sơn." Hình thức biểu diễn ngày nay là kết quả của truyền khẩu và phục dựng. Có những yếu tố cổ, có những yếu tố mới thêm vào. Nói "theo truyền thống Tây Sơn" thì đúng, nói "y nguyên thời Tây Sơn" thì không có cơ sở.
"Lễ hội mùng 5 Tết chỉ có ở Bình Định." Ngày kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa được tổ chức ở nhiều nơi, nổi bật là gò Đống Đa ở Hà Nội. Lễ hội ở Phú Phong đặc biệt vì đây là quê hương của vua Quang Trung.
"Ai đánh trống trận cũng phải giỏi võ." Nhiều người đánh trống có nền võ, vì động tác đánh mang dáng võ, nhưng không bắt buộc. Các em nhỏ trong đội trống trường học thường mới tập võ cơ bản hoặc chưa tập.
"Lễ hội là dịp xin may mắn." Lễ hội mùng 5 Tết ở Phú Phong là lễ kỷ niệm lịch sử, tưởng nhớ người có công. Người đến dự nên hiểu đúng tinh thần ấy: tưởng nhớ và tìm hiểu, không phải cầu xin.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Đống Đa ở Bình Định diễn ra ngày nào?
Lễ kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa ở Phú Phong thường diễn ra vào ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch, tại Bảo tàng Quang Trung, nay thuộc xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai. Chương trình cụ thể từng năm do ban tổ chức công bố.
Trống trận Tây Sơn có bao nhiêu trống?
Dàn trống trận Tây Sơn thường gồm khoảng một chục chiếc trống lớn nhỏ khác nhau, có người đánh trống cái điều khiển nhịp. Số trống cụ thể có thể khác nhau tuỳ đội và tuỳ tiết mục biểu diễn.
Xem trống trận Tây Sơn ở đâu ngoài dịp Tết?
Bạn có thể xem ở Bảo tàng Quang Trung khi có lịch biểu diễn hoặc đoàn đặt trước, trong các liên hoan võ cổ truyền, lễ hội văn hoá, và một số sự kiện, khu du lịch ở Quy Nhơn. Nên hỏi trước vì lịch không cố định.
Trẻ em có thể tham gia đội trống trận không?
Có. Nhiều trường học và xã ở vùng Tây Sơn cũ có đội trống cho học sinh, do nghệ nhân, võ sư hướng dẫn. Đây là hoạt động ngoại khoá giúp các em vận động và hiểu thêm lịch sử quê hương.
Đi lễ hội mùng 5 Tết có đông không?
Lễ hội thường rất đông, nhất là buổi sáng phần lễ và các tiết mục trống, võ. Nên đến sớm, gửi xe đúng chỗ, giữ đồ cá nhân và trông trẻ nhỏ cẩn thận. Nếu muốn xem kỹ bảo tàng, nên chọn một ngày khác.