Hộ kinh doanh ở vùng Bình Định cũ, như ở mọi nơi trong cả nước, đang chuyển từ cách nộp thuế khoán (cơ quan thuế ấn định một mức) sang tự kê khai theo doanh thu thực tế, kèm sử dụng hoá đơn và ghi sổ. Theo chủ trương bỏ thuế khoán, việc chuyển đổi được thực hiện từ năm 2026; chi tiết ngưỡng doanh thu, tỷ lệ thuế và cách khai do văn bản hướng dẫn quy định và có thể còn điều chỉnh.
Bài này không nêu mức thuế hay ngưỡng cụ thể, vì những con số đó cần đọc trực tiếp từ văn bản hiện hành. Mục tiêu là giúp chủ tiệm hiểu cơ chế: doanh thu là gì, vì sao cần hoá đơn, sổ sách tối thiểu cần những gì, và chuẩn bị thế nào cho tiệm tạp hoá ở thị trấn, quán ăn ở Quy Nhơn, sạp hải sản khô ở chợ, xưởng mộc gia đình ở An Nhơn.
Thuế khoán là gì và vì sao bị bỏ
Với thuế khoán, cơ quan thuế cùng hội đồng tư vấn ở địa phương ước tính doanh thu của hộ dựa trên quy mô, địa điểm, ngành, rồi ấn định số thuế phải nộp theo tháng hoặc năm. Cách này đơn giản cho cả hai bên, nhưng có hai điểm yếu: số thuế không phản ánh doanh thu thật, có hộ nộp nhiều hơn mức đáng nộp, có hộ ít hơn; và hộ không cần giữ hoá đơn, sổ sách, nên khó chứng minh khi có tranh chấp hay khi muốn vay vốn.
Khi chuyển sang kê khai, hộ tự ghi nhận doanh thu, xuất hoá đơn cho người mua theo quy định, và nộp thuế theo số thực tế. Đổi lại sự minh bạch, chủ hộ phải làm thêm việc giấy tờ. Với những tiệm nhỏ ở các xã như Phù Mỹ, Hoài Ân, chủ là người lớn tuổi quen ghi chép bằng trí nhớ, đây là thay đổi không nhỏ.
Hướng đi chung là giảm gánh nặng cho hộ thật nhỏ (có ngưỡng doanh thu dưới đó không phải nộp thuế), và áp dụng công cụ điện tử như hoá đơn khởi tạo từ máy tính tiền để việc ghi nhận gần như tự động.
Doanh thu chịu thuế: hiểu đúng ba điều
Doanh thu không phải lợi nhuận. Thuế của hộ kinh doanh tính theo tỷ lệ trên doanh thu, tức tổng tiền bán hàng, cung cấp dịch vụ, không trừ tiền vốn nhập hàng. Một tiệm tạp hoá bán được nhiều nhưng lãi mỏng vẫn tính thuế trên doanh thu đó. Đây là lý do nhiều chủ tiệm bất ngờ khi chuyển sang kê khai.
Tỷ lệ khác nhau theo ngành. Phân phối hàng hoá, dịch vụ, sản xuất, vận tải, ăn uống, cho thuê tài sản có tỷ lệ khác nhau. Tiệm vừa bán hàng vừa sửa chữa cần tách doanh thu theo từng nhóm.
Ngưỡng không phải nộp. Hộ có doanh thu dưới một ngưỡng nhất định trong năm không phải nộp thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân, nhưng vẫn có thể phải khai báo doanh thu. Ngưỡng này do luật quy định và có thể được điều chỉnh.
Thuế khoán và kê khai: khác nhau ở việc hằng ngày
So sánh dưới đây giúp chủ tiệm hình dung công việc thay đổi thế nào, không bàn số tiền:
| Việc | Thời thuế khoán | Khi kê khai |
|---|---|---|
| Xác định số thuế | Cơ quan thuế ấn định | Hộ tự tính theo doanh thu thực tế |
| Hoá đơn | Mua lẻ khi khách cần | Xuất hoá đơn theo quy định, nhiều hộ dùng hoá đơn từ máy tính tiền |
| Sổ sách | Hầu như không | Sổ doanh thu, sổ chi phí tối thiểu theo chế độ |
| Chứng từ đầu vào | Không cần giữ | Nên giữ để chứng minh nguồn gốc hàng hoá |
| Kê khai | Theo thông báo | Theo kỳ, qua ứng dụng hoặc cổng thuế |
| Kiểm tra | Ít | Dữ liệu điện tử giúp cơ quan thuế đối chiếu |
Với nhiều hộ, phần "nguồn gốc hàng hoá" là phần khó nhất. Một sạp hải sản khô mua cá từ ghe, mực từ bà con không có hoá đơn; một tiệm tạp hoá nhập hàng từ chợ đầu mối không lấy hoá đơn. Các văn bản hướng dẫn có cơ chế cho trường hợp mua của người trực tiếp sản xuất, đánh bắt; nên hỏi cơ quan thuế cách lập bảng kê cho đúng.
Chuẩn bị chuyển sang kê khai cho tiệm nhỏ
Một kế hoạch ba tháng, không cần thuê người làm toàn thời gian:
- Tháng thứ nhất: ghi doanh thu hằng ngày vào một cuốn sổ hoặc ứng dụng bán hàng trên điện thoại, kể cả chưa bắt buộc. Mục đích là biết doanh thu thật của mình.
- Tách tiền nhà và tiền tiệm: mở một tài khoản ngân hàng riêng cho việc kinh doanh, nhận chuyển khoản của khách vào đó.
- Giữ chứng từ nhập hàng: hoá đơn, phiếu giao hàng, tin nhắn đặt hàng. Với hàng mua của ngư dân, nông dân, ghi tên, ngày, số lượng.
- Tháng thứ hai: chọn công cụ hoá đơn điện tử hoặc máy tính tiền có kết nối, hỏi các nhà cung cấp được cơ quan thuế chấp nhận.
- Đăng ký tài khoản thuế điện tử và học cách khai trên ứng dụng; nhờ con cháu hoặc đại lý thuế hướng dẫn lần đầu.
- Tháng thứ ba: chạy thử xuất hoá đơn, đối chiếu doanh thu cuối ngày với tiền mặt và chuyển khoản.
Khi làm xong ba tháng này, chủ tiệm thường thấy rõ hơn hàng nào lãi, hàng nào chỉ chạy doanh số. Đó là lợi ích không nằm trong mục đích thuế nhưng có thật.
Quán ăn, quán cà phê ở vùng du lịch biển
Quán ăn ở Quy Nhơn có nhịp rất khác nhau giữa mùa hè và mùa mưa: tháng đông khách có thể gấp nhiều lần tháng vắng. Với thuế khoán, sự chênh này bị làm phẳng; khi kê khai, thuế đi theo doanh thu thật từng kỳ. Điều này công bằng hơn với quán vắng mùa mưa, nhưng đòi hỏi ghi nhận chính xác vào mùa đông khách, khi quán bận nhất và dễ bỏ sót nhất.
Thanh toán chuyển khoản phổ biến ở quán du lịch giúp ghi nhận doanh thu tự động hơn. Chủ quán nên đối chiếu tiền chuyển khoản với hoá đơn hằng ngày, và tránh dùng tài khoản cá nhân của nhân viên để nhận tiền khách.
Quán nhỏ trong khu dân cư, bán chủ yếu cho người quen, có doanh thu ổn định hơn nhưng thường biên lợi nhuận mỏng. Ghi chép đều đặn giúp chủ quán biết doanh thu năm có vượt ngưỡng phải nộp hay không, thay vì đoán.
Xưởng gia đình, hàng bán qua mạng và nơi hỏi khi chưa rõ
Vùng Bình Định cũ có nhiều cơ sở gia đình làm hàng đặc sản: bánh tráng, bánh ít lá gai, nem chả, nước mắm, rượu, hải sản khô, đồ mộc, nón ngựa. Nhiều cơ sở bán cho thương lái, cho cửa hàng đặc sản ở Quy Nhơn, gửi đi xa qua mạng. Khi chuyển sang kê khai, những cơ sở này cần tách doanh thu bán lẻ và bán buôn, ghi nhận đơn bán qua mạng, và giữ chứng từ nguyên liệu.
Bán hàng qua sàn thương mại điện tử và mạng xã hội cũng là doanh thu chịu thuế. Một số sàn khấu trừ, nộp thay thuế cho người bán theo quy định; cơ sở cần biết phần nào sàn đã nộp, phần nào mình tự khai, để không khai trùng hoặc bỏ sót.
Cơ sở sản xuất thực phẩm, rượu còn phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm và giấy phép riêng. Việc minh bạch doanh thu và nguồn gốc nguyên liệu thường đi cùng với việc hoàn thiện các giấy tờ này; làm một lần cho đủ sẽ đỡ bị hỏi đi hỏi lại.
Chính sách thuế hộ kinh doanh đang trong giai đoạn thay đổi, có văn bản mới và hướng dẫn bổ sung. Ba nơi đáng tin để hỏi: cơ quan thuế quản lý hộ (sau sắp xếp, tên gọi và địa điểm có thể khác trước, tra trên cổng thuế điện tử hoặc hỏi ủy ban xã phường), các buổi hướng dẫn do cơ quan thuế tổ chức cho hộ kinh doanh ở địa phương, và đại lý thuế có đăng ký hành nghề.
Tránh những "dịch vụ" hứa giúp "khỏi phải khai" hay "khai thấp mà không bị phát hiện". Dữ liệu chuyển khoản, hoá đơn điện tử và dữ liệu sàn thương mại điện tử ngày càng được kết nối; khai không đúng có thể dẫn đến truy thu, phạt chậm nộp, nặng hơn số thuế tiết kiệm được.
Hộ có thu nhập thấp, khó khăn, hãy hỏi về ngưỡng không phải nộp và các chính sách hỗ trợ. Nhiều chủ tiệm lớn tuổi ở quê lo lắng quá mức, trong khi doanh thu thực tế dưới ngưỡng.
Cho thuê nhà, cho thuê phòng: một nguồn thu hay bị quên khai
Ở Quy Nhơn, nhiều gia đình có nguồn thu từ cho thuê: phòng trọ cho sinh viên và công nhân, nhà nguyên căn cho người đi làm, căn hộ cho thuê theo ngày cho khách du lịch, mặt bằng tầng trệt cho tiệm. Theo quy định thuế, cho thuê tài sản là hoạt động kinh doanh, có tỷ lệ thuế riêng và có ngưỡng doanh thu không phải nộp. Vì đây là "tiền nhà" quen thuộc, nhiều chủ nhà không nghĩ mình đang kinh doanh.
Khi chuyển sang quản lý theo doanh thu thực tế, khoản tiền thuê nhận qua chuyển khoản dễ được đối chiếu. Người cho thuê nên tổng hợp doanh thu cả năm từ mọi hợp đồng để biết mình ở trên hay dưới ngưỡng, khai theo kỳ phù hợp, và giữ hợp đồng thuê làm chứng từ. Với hợp đồng thuê dài hạn trả trước nhiều tháng, hỏi cơ quan thuế cách phân bổ doanh thu.
Cho thuê theo ngày cho khách du lịch còn chịu các điều kiện về lưu trú, khai báo khách, an ninh trật tự và phòng cháy, không chỉ là chuyện thuế. Nhiều chủ căn hộ đăng phòng trên các nền tảng đặt phòng mà chưa đăng ký gì; nên rà lại cả hai phần cùng lúc.
Sổ sách tối thiểu cho tiệm nhỏ: ghi gì là đủ
Chế độ kế toán cho hộ kinh doanh đơn giản hơn nhiều so với doanh nghiệp. Với tiệm nhỏ, những thứ cần có thường gói gọn trong vài cuốn sổ hoặc vài bảng trên ứng dụng:
- Sổ doanh thu: mỗi ngày một dòng, tách theo nhóm ngành nếu tiệm vừa bán hàng vừa làm dịch vụ.
- Sổ chi phí, nhập hàng: ngày, người bán, mặt hàng, số tiền, có hoá đơn hay bảng kê.
- Sổ tiền: tiền mặt và tiền trong tài khoản kinh doanh, đối chiếu cuối ngày hoặc cuối tuần.
- Danh sách công nợ: khách mua chịu, tiền mình còn nợ nhà cung cấp, rất phổ biến ở tiệm vật tư nông nghiệp và tạp hoá ở quê.
- Danh sách lao động nếu có thuê người, kèm tiền công trả hằng tháng.
Mẫu sổ cụ thể theo chế độ kế toán cho hộ kinh doanh có thể tải từ văn bản hướng dẫn hoặc dùng sẵn trong các ứng dụng bán hàng. Điều quan trọng không phải mẫu đẹp mà là ghi đều, ghi đúng, và giữ lại được khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ thuế khoán thì hộ kinh doanh nhỏ ở quê có phải nộp thuế nhiều hơn không?
Không nhất thiết. Thuế tính theo doanh thu thực tế, nên hộ có doanh thu thấp, nhất là dưới ngưỡng luật định, có thể nộp ít hơn hoặc không phải nộp. Hộ trước đây được khoán thấp hơn doanh thu thật thì có thể nộp nhiều hơn.
Tiệm tạp hoá có bắt buộc dùng máy tính tiền xuất hoá đơn không?
Tuỳ quy mô doanh thu và quy định hiện hành. Một số nhóm hộ có doanh thu từ một mức nhất định phải dùng hoá đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền. Hỏi cơ quan thuế quản lý để biết hộ của bạn thuộc nhóm nào.
Mua cá của ngư dân không có hoá đơn thì chứng minh nguồn gốc thế nào?
Pháp luật có cơ chế lập bảng kê hàng hoá mua của người trực tiếp sản xuất, đánh bắt. Ghi rõ tên người bán, ngày, số lượng, giá trị. Hỏi cơ quan thuế mẫu bảng kê đang áp dụng.
Bán hàng qua mạng có phải khai thuế không?
Có, doanh thu bán qua mạng là doanh thu chịu thuế. Một số sàn thương mại điện tử khấu trừ và nộp thay; cơ sở cần biết phần nào đã được nộp để tự khai phần còn lại cho đúng.
Sau sáp nhập, hộ kinh doanh ở Quy Nhơn nộp thuế ở đâu?
Nộp cho cơ quan thuế quản lý theo phân công sau sắp xếp; phần lớn nộp điện tử qua ứng dụng hoặc ngân hàng. Tra thông tin cơ quan quản lý trên cổng thuế điện tử hoặc hỏi ủy ban xã phường.