Lễ hội ở vùng Bình Định cũ trải đều theo năm và theo ba vùng đất: hội Tết với bài chòi, chợ phiên đầu xuân ở đồng bằng; lễ cầu ngư ở các làng biển với nghi thức rước, hát bả trạo; lễ đình làng cầu an ở các làng quê; và lễ mừng lúa mới, cồng chiêng ở vùng núi. Ngoài ra còn các lễ hội gắn với di tích lịch sử, trong đó lễ hội ở vùng Tây Sơn dịp đầu xuân là lớn nhất.
Bài này giới thiệu các lễ hội như những sinh hoạt văn hoá cộng đồng: diễn ra khi nào, có gì, ý nghĩa với người địa phương ra sao, và khách đến dự nên ứng xử thế nào. Lịch cụ thể thay đổi theo năm và theo làng, nên bài chỉ nêu khoảng thời gian thường gặp.
Lễ hội trong năm: nhìn tổng quát
Bảng dưới gom các lễ hội chính theo thời gian thường diễn ra. Phần lớn tính theo âm lịch và mỗi làng có ngày riêng, nên hãy dùng bảng như gợi ý để hỏi thêm:
| Thời gian thường gặp | Lễ hội | Vùng | Nét chính |
|---|---|---|---|
| Tết Nguyên đán, đầu xuân | Hội bài chòi, chợ phiên đầu năm, trò chơi dân gian | Khắp đồng bằng và thành phố | Vui xuân, gặp gỡ, lấy may đầu năm |
| Đầu tháng Giêng | Lễ hội gắn với phong trào Tây Sơn | Vùng Tây Sơn cũ | Tưởng niệm, biểu diễn võ, trống trận |
| Mùa xuân đến giữa năm | Lễ cầu ngư, nghinh Ông | Các làng biển | Rước, hát bả trạo, cầu mùa biển yên |
| Theo lệ từng làng | Lễ kỳ yên ở đình làng | Các làng quê | Cầu an cho làng, hát bội trong đình |
| Sau vụ thu hoạch | Lễ mừng lúa mới, lễ hội cồng chiêng | Vùng núi An Lão, Vĩnh Thạnh, Vân Canh | Tạ ơn mùa màng, cồng chiêng, rượu cần |
Các lễ lớn có quy mô cấp tỉnh hay khu vực thường được thông báo trước. Các lễ của làng, của dòng họ thì chủ yếu do người làng biết với nhau. Muốn dự lễ làng, cách tốt nhất là quen một người trong làng và đi cùng họ.
Lễ cầu ngư và hát bả trạo ở các làng biển
Ở các làng chài dọc biển vùng Bình Định cũ, lễ cầu ngư là lễ quan trọng nhất trong năm. Ngư dân tổ chức lễ ở lăng Ông, nơi thờ cá Ông, cách người miền biển gọi cá voi với lòng biết ơn vì tin rằng cá Ông cứu giúp người gặp nạn trên biển. Lễ cầu cho mùa biển yên, cá tôm nhiều, người đi biển bình an.
Phần lễ thường có rước, dâng hương, đọc văn tế theo nghi thức truyền thống của làng. Phần hội có đua thuyền, kéo co, các trò chơi trên bãi biển, và đặc biệt là hát bả trạo. Bả trạo là loại hình diễn xướng dân gian của vùng biển miền Trung: một nhóm người cầm mái chèo, đứng thành hàng như trên thuyền, vừa chèo vừa hát theo người cầm nhịp, tái hiện cảnh ra khơi, đánh cá, vượt sóng.
Lời hát bả trạo kể chuyện nghề biển, nỗi vất vả, niềm vui khi trúng mùa, nỗi nhớ những người đã mất trên biển. Nghe bả trạo là nghe đời sống làng chài. Ngày nay ở một số làng, đội bả trạo có cả người trẻ tham gia, được người già dạy lại. Thời gian lễ cầu ngư mỗi làng khác nhau, thường rơi vào mùa xuân đến đầu hè trước mùa biển chính.
Chợ phiên đầu xuân và những ngày hội Tết
Ở vùng đồng bằng Bình Định cũ, một số chợ quê có phiên chợ đặc biệt vào những ngày đầu năm, gọi chung là chợ Tết hay chợ xuân. Người ta đi chợ không chỉ để mua bán mà để gặp gỡ, xem hội, chơi bài chòi, mua một món nhỏ lấy may. Chợ Gò ở vùng Tuy Phước cũ là một trong những phiên chợ đầu xuân được nhắc nhiều, có không khí hội làng với hô bài chòi và trò chơi dân gian.
Trong những ngày Tết, các làng, các phường còn tổ chức hội bài chòi, đánh đu, kéo co, đập niêu, các trò chơi thi tài. Ở thành phố, quảng trường và phố đi bộ thường có chương trình văn nghệ, hội bài chòi phục vụ người dân và khách du lịch.
Những ngày hội Tết là dịp người quê đi làm xa trở về. Chợ xuân, sân hội vì vậy đông hơn bất cứ lúc nào trong năm. Nếu bạn ở vùng này dịp Tết, hãy dành một buổi sáng đi chợ phiên đầu năm và một buổi chiều đi hội bài chòi để thấy không khí xuân của làng quê miền Trung.
Lễ hội đầu xuân ở vùng Tây Sơn
Đầu tháng Giêng hằng năm, ở vùng Tây Sơn cũ diễn ra lễ hội tưởng niệm phong trào Tây Sơn và chiến thắng mùa xuân năm Kỷ Dậu, thường gọi là lễ hội Đống Đa. Lễ hội diễn ra quanh khu di tích, bảo tàng gắn với ba anh em nhà Tây Sơn, quy tụ đông người dân và khách từ nhiều nơi.
Phần lễ gồm dâng hương tưởng niệm, đọc diễn văn ôn lại lịch sử. Phần hội có biểu diễn trống trận Tây Sơn, biểu diễn võ cổ truyền, rước, các trò chơi dân gian. Tiếng trống trận và các màn biểu diễn võ là điểm nhấn khiến lễ hội mang không khí rất riêng của vùng đất võ.
Lịch sử phong trào Tây Sơn và võ cổ truyền có mục riêng trên trang. Ở đây, lễ hội được nhắc như một sinh hoạt văn hoá đầu xuân lớn của vùng Bình Định cũ. Nếu định đi dự, nên chuẩn bị tinh thần đông người, đi sớm, gửi xe ở nơi có tổ chức, và theo dõi thông báo của địa phương về chương trình năm đó.
Lễ kỳ yên ở đình làng
Nhiều làng ở vùng Bình Định cũ còn giữ đình làng, nơi thờ thần hoàng và các vị có công với làng. Mỗi năm, làng tổ chức lễ kỳ yên, nghĩa là cầu an, vào một thời điểm theo lệ riêng của làng. Đây là dịp cả làng góp công góp của, các bậc cao niên chủ trì nghi lễ, con cháu đi xa về dự.
Phần lễ theo nghi thức truyền thống với các bậc cao niên mặc áo dài khăn đóng, dâng lễ vật, đọc văn tế. Phần hội ngày trước thường có hát bội trong đình, đêm đêm diễn tuồng cho cả làng xem, có người cầm chầu khen chê. Ngày nay không phải làng nào cũng mời được đoàn hát, nhưng nhiều làng vẫn cố giữ ít nhất một đêm hát bội trong lễ.
Lễ kỳ yên là dịp làng gặp nhau, bàn chuyện chung, ghi công người đóng góp. Với người ngoài, dự lễ đình cho thấy cách một cộng đồng làng quê tự tổ chức, giữ nếp. Khi dự, ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, không chen vào khu vực hành lễ và hỏi người trong làng trước khi chụp ảnh.
Mùa lúa mới và cồng chiêng ở vùng núi
Ở vùng núi An Lão, Vĩnh Thạnh, Vân Canh cũ, đồng bào Ba Na, H're, Chăm H'roi có các lễ gắn với mùa màng, tiêu biểu là lễ mừng lúa mới sau vụ thu hoạch. Đây là dịp tạ ơn trời đất, mừng mùa màng, cả cộng đồng cùng ăn uống, đánh cồng chiêng, múa hát.
Cồng chiêng là trung tâm của nhiều lễ hội vùng núi. Mỗi bộ cồng chiêng có nhiều chiếc, mỗi chiếc một âm, cả đội hoà tấu thành giai điệu. Người già dạy người trẻ, và các đội cồng chiêng của làng thường biểu diễn trong các dịp lễ lớn, có khi tham gia giao lưu với các vùng khác.
Thời gian và nghi thức lễ của mỗi làng, mỗi dân tộc khác nhau. Khách muốn dự cần được cộng đồng mời hoặc đi cùng người địa phương, tôn trọng các nghi thức và điều kiêng của làng. Rượu cần thường được mời trong lễ; bạn có thể nhấp môi đáp lễ, không bắt buộc phải uống nhiều.
Dự lễ hội cho đúng phép
Hỏi trước lịch và quy định. Lễ làng theo lệ riêng, có phần dành cho người trong làng. Hỏi trước người địa phương để biết phần nào khách có thể dự.
Ăn mặc lịch sự. Ở đình, lăng, khu di tích, mặc quần áo kín đáo. Ở lễ hội làng biển, mang dép đi được trên cát và đá.
Không chen vào khu vực hành lễ. Đứng ở chỗ dành cho người xem, nhường đường đoàn rước, không đứng chắn trước bàn lễ.
Chụp ảnh có chừng mực. Hỏi trước khi chụp cận cảnh các bậc cao niên đang hành lễ, không dùng flash trong đình, lăng.
Giữ vệ sinh chung. Lễ hội đông người, rác thải nhiều. Mang theo túi đựng rác của mình, nhất là ở lễ hội trên bãi biển.
Cẩn thận với đám đông. Lễ hội lớn rất đông, giữ đồ cá nhân, hẹn điểm gặp nếu đi theo nhóm, để ý trẻ em.
Lễ hội hôm nay: giữ hồn giữa nhiều thay đổi
Như nhiều nơi, lễ hội ở vùng Bình Định cũ đang thay đổi. Một số lễ được tổ chức quy mô lớn hơn, có sân khấu, loa đài, chương trình văn nghệ, thu hút đông khách. Một số lễ làng nhỏ thưa dần vì người trẻ đi xa, làng không đủ người tổ chức.
Thách thức lớn là giữ được phần hồn của lễ: ý nghĩa cộng đồng, sự tham gia của người dân, những nghi thức và loại hình diễn xướng truyền thống như hát bả trạo, hát bội, bài chòi. Khi lễ hội chỉ còn là sân khấu cho khách xem, người làng đứng ngoài, thì lễ dễ mất ý nghĩa với chính cộng đồng.
Sau khi tỉnh hợp nhất vào Gia Lai, việc tổ chức các lễ hội lớn do chính quyền tỉnh và các phường xã mới đảm nhận. Tên gọi lễ hội, địa điểm và lệ làng không đổi. Người đi dự có thể góp phần giữ hồn lễ hội bằng cách dự với thái độ tôn trọng, tìm hiểu ý nghĩa, và ủng hộ những người trong làng vẫn đứng ra lo lễ mỗi năm.
Câu hỏi thường gặp
Lễ cầu ngư ở Bình Định diễn ra khi nào?
Mỗi làng biển có ngày riêng, thường rơi vào mùa xuân đến đầu hè, trước mùa biển chính. Lễ tổ chức ở lăng Ông của làng, có rước, nghi thức và phần hội với hát bả trạo, đua thuyền. Nên hỏi người làng để biết ngày cụ thể.
Hát bả trạo là gì?
Bả trạo là loại hình diễn xướng dân gian vùng biển miền Trung, thường có trong lễ cầu ngư. Một nhóm người cầm mái chèo đứng như trên thuyền, vừa chèo vừa hát theo người cầm nhịp, tái hiện cảnh ra khơi, đánh cá, vượt sóng.
Lễ kỳ yên là gì?
Kỳ yên nghĩa là cầu an. Đây là lễ hằng năm ở đình làng, do làng tổ chức theo lệ riêng, gồm phần lễ do các bậc cao niên chủ trì và phần hội, ngày trước thường có hát bội trong đình.
Khách du lịch có được dự lễ mừng lúa mới ở vùng núi không?
Có thể, nếu được cộng đồng mời hoặc đi cùng người địa phương. Cần tôn trọng nghi thức và điều kiêng của làng, hỏi trước khi chụp ảnh và không làm gián đoạn phần lễ.
Dịp nào có nhiều lễ hội nhất ở vùng Bình Định cũ?
Dịp Tết và những tháng đầu năm âm lịch có nhiều lễ hội nhất: hội bài chòi, chợ phiên đầu xuân, lễ hội vùng Tây Sơn, lễ cầu ngư ở nhiều làng biển. Lịch cụ thể nên theo dõi thông báo của địa phương từng năm.