Tháp Chăm được xây bằng gạch nung xếp khít đến mức gần như không thấy mạch vữa, sau đó nhiều chi tiết trang trí được chạm trực tiếp lên khối gạch đã xây. Câu hỏi người ta tìm nhiều nhất là các viên gạch được gắn với nhau bằng gì. Câu trả lời trung thực là: chưa có kết luận thống nhất. Có nhiều giả thuyết, từ chất kết dính gốc thực vật như nhựa cây, đến bột gạch trộn đất sét mịn, đến kỹ thuật mài gạch cho khít; một số đã được thí nghiệm kiểm chứng một phần, một số bị bác bỏ.
Bài này tách rõ những gì đã được quan sát chắc chắn, những gì là giả thuyết còn tranh luận và những gì là truyền thuyết. Các tháp ở vùng Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai, là ví dụ tốt để quan sát kỹ thuật này tận mắt, vì nhiều mảng tường còn giữ được mặt gạch nguyên gốc.
Những gì quan sát được chắc chắn
Gạch xếp khít, mạch rất mỏng. Ở những phần tường còn nguyên, khe giữa các viên gạch mỏng đến mức nhìn thoáng như một khối liền. Đây là đặc điểm nổi tiếng nhất của kiến trúc gạch Chăm và dễ kiểm chứng tại các tháp Bánh Ít, Dương Long, Tháp Đôi.
Gạch Chăm khác gạch hiện đại. Gạch tháp thường nhẹ hơn, độ rỗng khác, kích thước lớn hơn gạch xây nhà phổ biến ngày nay, màu đỏ, cam đến nâu sẫm. Các phân tích cho thấy thành phần và nhiệt độ nung không giống gạch công nghiệp.
Chạm khắc thực hiện sau khi xây. Nhiều hoa văn chạy liền qua nhiều viên gạch, đường nét không đứt ở mạch nối. Điều này cho thấy thợ xây khối tường trước rồi mới chạm, giống như chạm trên một khối đá lớn.
Đá sa thạch dùng ở điểm chịu lực và trang trí. Khung cửa, bậc cửa, các khối góc và một số mảng trang trí bằng đá được đẽo riêng rồi gắn vào kết cấu gạch. Sự kết hợp hai vật liệu đòi hỏi tính toán từ khi xây.
Thân tháp đặc, lòng tháp hẹp. Tường rất dày so với không gian bên trong; lòng tháp là một khoang hẹp, cao, thu nhỏ dần lên trên. Kết cấu này giúp tháp chịu được tải trọng lớn của các tầng mái.
Các giả thuyết về chất kết dính
Câu hỏi "gạch Chăm dính bằng gì" đã được bàn trong nhiều thập kỷ. Bảng dưới tóm tắt các hướng giải thích phổ biến và trạng thái hiện tại của chúng, ở mức khái quát:
| Giả thuyết | Nội dung | Trạng thái |
|---|---|---|
| Chất kết dính gốc thực vật | Dùng nhựa cây, thường được nhắc là nhựa dầu rái, trộn với bột gạch hoặc đất làm chất gắn | Được nhiều người ủng hộ, có thí nghiệm phục dựng; chưa thống nhất về mức độ phổ biến |
| Bột gạch và đất sét mịn | Dùng hồ đất sét rất mịn, có thể trộn bột gạch cùng loại, phết mỏng giữa các viên | Phù hợp với một số kết quả phân tích; thường được bàn kết hợp với giả thuyết khác |
| Mài gạch cho khít | Mài mặt gạch rất phẳng rồi chà xát cho khít, lớp kết dính chỉ cần cực mỏng | Giải thích tốt vì sao mạch mỏng; không loại trừ việc có chất kết dính |
| Nung cả khối tháp sau khi xây | Xây bằng gạch mộc rồi đốt cả tháp để gạch chín và dính vào nhau | Phần lớn nhà nghiên cứu không chấp nhận; dấu vết thực tế không ủng hộ |
Nhiều khả năng câu trả lời là sự kết hợp: gạch được gia công rất kỹ để mặt tiếp xúc phẳng, cộng một lớp kết dính mỏng mà thành phần có thể khác nhau theo thời kỳ và nơi xây. Khi gặp tài liệu khẳng định chắc chắn một công thức duy nhất, bạn nên xem nguồn của khẳng định đó.
Vì sao giả thuyết "nung cả tháp" không đứng vững
Truyền thuyết kể rằng người Chăm xây tháp bằng gạch mộc, sau đó chất củi quanh và đốt cả ngọn tháp cho gạch chín, dính lại thành một khối. Câu chuyện hấp dẫn vì giải thích được cùng lúc hai điều: mạch gạch mỏng và tháp đứng vững lâu. Nó được kể lại nhiều trong sách phổ thông và lời thuyết minh.
Tuy nhiên, các quan sát kỹ thuật không ủng hộ. Một khối gạch dày như tường tháp, nếu nung từ ngoài vào, sẽ chín không đều: lớp ngoài chín quá, lớp trong còn sống, và để lại dấu vết khác biệt rõ giữa các lớp. Lượng nhiên liệu và cách duy trì nhiệt độ cho một công trình cao hàng chục mét cũng là vấn đề rất khó. Trong khi đó, gạch tháp có đặc điểm của gạch được nung riêng trước khi xây.
Vì vậy, truyền thuyết này nên được kể như một câu chuyện dân gian thú vị phản ánh sự ngạc nhiên của người đời sau trước kỹ thuật Chăm, chứ không phải lời giải thích được khoa học công nhận.
Chạm trên gạch: một nghệ thuật đặc biệt
Ở phần lớn các nền kiến trúc, gạch là vật liệu kết cấu, còn trang trí được làm bằng vữa đắp, đá chạm hoặc gạch đúc sẵn hoa văn. Người Chăm làm khác: họ chạm thẳng lên khối gạch đã xây. Điều này đòi hỏi gạch phải đủ mềm để chạm được nhưng đủ bền để chịu mưa nắng hàng trăm năm, và mạch gạch phải đủ khít để nét chạm không bị vỡ khi đi qua chỗ nối.
Bạn có thể kiểm chứng điều này tại các tháp vùng Bình Định cũ: tìm một mảng hoa văn còn rõ ở khung cửa hay gờ chân tường, nhìn kỹ sẽ thấy đường chạm chạy liền qua hai, ba viên gạch. Ở một số chỗ, hoa văn còn dang dở, như thể người thợ chưa kịp hoàn thành. Những chỗ dang dở ấy là bằng chứng quý cho trình tự xây trước, chạm sau.
Do chạm trực tiếp lên kết cấu, hoa văn cũng chịu chung số phận với tường: khi gạch phong hóa, hoa văn mòn theo. Đó là lý do nhiều tháp hôm nay chỉ còn những dấu vết mờ của lớp trang trí từng phủ kín các điểm nhấn.
Vì sao trùng tu tháp Chăm khó đến vậy
Bí ẩn về kỹ thuật không chỉ là chuyện tò mò, mà ảnh hưởng trực tiếp đến bảo tồn. Khi phải thay hoặc bổ sung gạch, người làm trùng tu cần loại gạch tương thích với gạch cổ về độ cứng, độ hút nước, sự giãn nở theo nhiệt độ. Gạch quá cứng hoặc quá kín đặt cạnh gạch cổ có thể làm gạch cổ hư nhanh hơn, vì nước và ứng suất dồn sang phần yếu hơn.
Chất gắn cũng là vấn đề. Vữa xi măng hiện đại cứng, ít thấm, và chứa muối có thể kết tinh trong gạch cổ; vì vậy giới bảo tồn thường tránh dùng xi măng cho phần tiếp xúc với gạch gốc. Các đợt trùng tu trong mấy chục năm qua ở nhiều nơi đã thử nghiệm những loại gạch và chất kết dính khác nhau, trong đó có cả việc phục dựng chất gắn gốc thực vật.
Kết quả là mỗi đợt trùng tu đều là một lần cân nhắc giữa nhiều yêu cầu: cứu kết cấu, giữ phần gốc, phân biệt được cũ mới và không gây hại về lâu dài. Không có lời giải hoàn hảo, nên tranh luận về trùng tu tháp Chăm vẫn tiếp diễn.
Quan sát kỹ thuật xây khi đi tham quan
Bạn có thể tự quan sát nhiều điều về kỹ thuật xây tháp mà không cần dụng cụ, chỉ cần mắt và một chút kiên nhẫn:
- Chọn một mảng tường còn gạch cũ, nhìn ngang tầm mắt dưới ánh sáng xiên để thấy độ mỏng của mạch gạch.
- So sánh mạch gạch cũ với phần gạch đã bổ sung trong các đợt tu bổ, thường thấy rõ hơn.
- Tìm hoa văn chạy qua nhiều viên gạch ở khung cửa hoặc gờ chân tường.
- Quan sát chỗ đá sa thạch tiếp giáp gạch ở khung cửa, xem cách hai vật liệu được ghép.
- Nếu được vào lòng tháp, nhìn lên để thấy tường thu dần thành vòm, kỹ thuật xây vòm bằng cách cho các hàng gạch nhô dần vào trong.
- Không cạy, gõ hay dùng vật cứng thử độ cứng của gạch; quan sát bằng mắt là đủ.
Kỹ thuật cho các hàng gạch nhô dần vào trong để khép vòm, thay vì dùng vòm cuốn thật, là cách xây phổ biến ở nhiều nền kiến trúc cổ Đông Nam Á. Nó giải thích vì sao lòng tháp hẹp và cao, và vì sao tường phải dày.
Phần không nhìn thấy: nền móng và chống ẩm
Một ngọn tháp gạch đứng được hàng trăm năm không chỉ nhờ phần thân đẹp mắt mà nhờ phần nằm dưới đất. Các tháp ở Bình Định cũ phần lớn dựng trên gò, đồi, nơi nền đất cao ráo, thoát nước tốt và ít chịu lũ. Việc chọn địa điểm như vậy đã giải quyết một nửa bài toán chống ẩm trước khi đặt viên gạch đầu tiên.
Kết quả khai quật ở một số di tích Chăm cho thấy móng được xây bằng gạch trên lớp đất, cát được gia cố, có khi sâu hơn hình dung. Đế tháp với các gờ chỉ dày cũng làm nhiệm vụ phân tải trọng xuống móng. Khi nền bị xói, rễ cây ăn vào hoặc nước ngấm lâu ngày, chân tháp là chỗ hư hỏng trước tiên, và đó cũng là nơi các đợt tu bổ thường phải xử lý đầu tiên.
Với người tham quan, điều này giải thích vì sao bạn hay thấy rãnh thoát nước mới, lớp gia cố quanh chân tháp hay khu vực rào chắn ở chân đồi. Đi đúng lối, không đào bới, không giẫm lên phần đất quanh móng cũng là cách góp phần giữ cho phần không nhìn thấy ấy tiếp tục làm việc.
Những gì còn chờ trả lời
Dù đã có nhiều nghiên cứu, kỹ thuật xây tháp Chăm vẫn còn nhiều câu hỏi mở: gạch được nung ở đâu và ở nhiệt độ nào, thành phần chính xác của chất gắn ở từng thời kỳ, người thợ dựng giàn giáo thế nào để xây và chạm ở độ cao lớn, khối đá sa thạch nặng được đưa lên các tầng mái bằng cách nào. Mỗi câu trả lời mới thường đến từ những đợt khai quật, phân tích mẫu vật trong phòng thí nghiệm hoặc thử nghiệm phục dựng khi trùng tu.
Với người đọc phổ thông, thái độ hợp lý là thích thú với những điều đã biết và dè dặt với những khẳng định quá chắc chắn. Các tháp ở vùng Bình Định cũ sẽ còn là nơi để những câu hỏi ấy tiếp tục được đặt ra, và mỗi lần đứng trước một mảng tường gạch nghìn năm, bạn cũng đang nhìn vào một bài toán kỹ thuật chưa giải xong.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Chăm được xây bằng gì?
Chủ yếu bằng gạch nung, kết hợp đá sa thạch ở khung cửa, góc tháp và một số chi tiết trang trí. Gạch được xếp rất khít với lớp kết dính mỏng; thành phần chính xác của lớp kết dính vẫn đang được nghiên cứu và có nhiều giả thuyết khác nhau.
Có đúng người Chăm dùng nhựa dầu rái để gắn gạch không?
Đây là một giả thuyết được nhiều người ủng hộ và đã có thí nghiệm phục dựng chất gắn gốc thực vật. Tuy nhiên chưa có kết luận chung rằng mọi tháp đều dùng cách này; có thể chất gắn khác nhau theo thời kỳ và nơi xây, kết hợp với kỹ thuật mài gạch cho khít.
Truyền thuyết người Chăm đốt cả tháp để gạch dính có thật không?
Phần lớn nhà nghiên cứu không chấp nhận giả thuyết này. Nung một khối gạch dày và cao như tháp sẽ làm gạch chín không đều, để lại dấu vết khác biệt rõ giữa các lớp, trong khi gạch tháp có đặc điểm của gạch đã nung riêng trước khi xây.
Vì sao không dùng xi măng để sửa tháp Chăm?
Vữa xi măng cứng, ít thấm nước và có thể chứa muối, khi đặt cạnh gạch cổ dễ làm gạch cổ hư nhanh hơn vì nước và ứng suất dồn sang phần mềm hơn. Vì vậy giới bảo tồn thường tránh dùng xi măng ở phần tiếp xúc với gạch gốc.
Hoa văn trên tháp Chăm được làm thế nào?
Nhiều hoa văn được chạm trực tiếp lên khối gạch sau khi đã xây, bằng chứng là đường chạm chạy liền qua nhiều viên. Ngoài ra còn các chi tiết bằng đá sa thạch được đẽo riêng rồi gắn vào. Phần chạm trên gạch dễ mòn theo thời gian vì chịu chung phong hóa với tường.
Tháp Chăm nào ở Bình Định cũ hợp để quan sát kỹ thuật xây?
Những mảng tường còn gạch gốc ở Bánh Ít, Dương Long và Tháp Đôi đều phù hợp. Dương Long cho thấy rõ cách ghép đá sa thạch với gạch, Tháp Đôi gần trung tâm Quy Nhơn nên dễ đến quan sát kỹ vào sáng sớm.