Bốn vùng núi phía tây của Bình Định cũ là An Lão, Hoài Ân, Vĩnh Thạnh và Vân Canh, mỗi vùng nối với đồng bằng bằng một hoặc vài tuyến đường tỉnh rẽ từ quốc lộ: An Lão và Hoài Ân đi từ phía Bồng Sơn – Hoài Nhơn; Vĩnh Thạnh đi từ Tây Sơn; Vân Canh đi từ phía Quy Nhơn – Tuy Phước. Đường lên núi ngắn hơn nhiều so với quốc lộ, nhưng dốc, cua, qua sông suối và dễ bị ảnh hưởng mùa mưa.
Từ 7/2025, các huyện núi này đã thành những xã mới như An Lão, An Hòa, An Vinh, An Toàn (vùng An Lão cũ); Hoài Ân, Ân Hảo, Ân Tường, Kim Sơn, Vạn Đức (vùng Hoài Ân cũ); Vĩnh Thạnh, Vĩnh Sơn, Vĩnh Quang, Vĩnh Thịnh (vùng Vĩnh Thạnh cũ); Vân Canh, Canh Vinh, Canh Liên (vùng Vân Canh cũ). Người đi lại vẫn quen gọi theo tên huyện cũ.
Bài viết dành cho người dân về quê, cán bộ, giáo viên, nhân viên y tế công tác vùng núi và khách muốn tìm hiểu. Giờ xe, tuyến xe buýt và tình trạng đường thay đổi theo mùa, cần kiểm thông tin hiện hành trước khi đi.
Vùng núi phía tây: ngắn mà không dễ đi
Nhìn trên địa hình, vùng Bình Định cũ hẹp theo chiều đông tây, nên từ đồng bằng lên các vùng núi không xa. Nhưng địa hình núi dốc, sông suối nhiều, mùa mưa nước lên nhanh khiến đường lên núi có những đặc điểm riêng: đường hẹp, nhiều khúc cua, cầu tràn qua suối, mái taluy dễ sạt. Vì thế thời gian đi không tỉ lệ thuận với khoảng cách như đường đồng bằng.
Những vùng núi này là nơi sinh sống của người Kinh cùng đồng bào các dân tộc Ba Na, H'rê, Chăm H'roi. Đời sống gắn với rừng, nương rẫy, ruộng nước ở thung lũng, chăn nuôi. Đường sá là điều kiện quyết định để nông sản xuống được chợ, học sinh đến được trường, người bệnh kịp đến bệnh viện.
Trong nhiều năm, các tuyến đường lên vùng núi đã được nhựa hoá, bê tông hoá, làm cầu thay cầu tràn ở nhiều chỗ. Tuy vậy, mỗi mùa mưa lũ vẫn có đoạn sạt lở, ngập cầu tràn, chia cắt tạm thời. Người đi lại cần theo dõi tin tức địa phương, nhất là vào tháng mưa nhiều.
An Lão và Hoài Ân: lên từ phía Bồng Sơn
Vùng An Lão cũ nằm ở phía tây bắc tỉnh cũ, sâu trong thung lũng sông An Lão, thượng nguồn sông Lại Giang. Đường lên An Lão rẽ từ quốc lộ 1 ở vùng Hoài Nhơn cũ, đi ngược lên phía tây theo thung lũng sông. Trung tâm An Lão cũ (nay thuộc xã An Lão) có chợ, trường, trạm y tế; xa hơn là các xã vùng cao như An Toàn, An Vinh, đường đi khó hơn.
Vùng Hoài Ân cũ nằm phía tây Bồng Sơn, dọc sông Kim Sơn, một nhánh của sông Lại Giang. Từ Bồng Sơn có đường tỉnh đi lên trung tâm Hoài Ân cũ (thị trấn Tăng Bạt Hổ cũ, nay thuộc xã Hoài Ân), rồi tỏa đi các xã. Hoài Ân có phần đồng bằng thung lũng khá rộng, đường đi tương đối dễ; các xã vùng cao phía tây như Kim Sơn, vùng Đak Mang cũ thì đường dốc và xa hơn.
Người từ Quy Nhơn về An Lão, Hoài Ân thường đi quốc lộ 1 hoặc cao tốc ra phía bắc, đến vùng Bồng Sơn rồi rẽ vào. Cũng có người đi tàu xuống ga Bồng Sơn rồi đi xe tiếp. Xe khách, xe buýt từ Quy Nhơn và Bồng Sơn có tuyến lên các trung tâm xã cũ; giờ chạy hạn chế, nên hỏi trước.
Vĩnh Thạnh và Vĩnh Sơn: lên từ Tây Sơn
Vùng Vĩnh Thạnh cũ nằm ở thượng nguồn sông Kôn, phía bắc Tây Sơn. Đường lên Vĩnh Thạnh rẽ từ quốc lộ 19 ở vùng Tây Sơn, đi ngược dòng sông Kôn, qua khu vực hồ Định Bình. Cảnh dọc đường có sông, hồ, núi, khá đẹp vào mùa khô.
Xa hơn về phía tây bắc là Vĩnh Sơn, vùng cao nguyên nhỏ trên núi, khí hậu mát quanh năm, có các công trình thủy điện. Đường lên Vĩnh Sơn leo dốc, có những đoạn đèo quanh co; từ đây có đường đi tiếp sang vùng Kbang của Gia Lai cũ, nay cùng thuộc tỉnh Gia Lai. Tuyến này nối vùng ven biển với cao nguyên bằng một ngả khác quốc lộ 19, nhưng đường núi, ít xe, cần chuẩn bị kỹ.
Đi Vĩnh Sơn nên chọn mùa khô, đi ban ngày, xe tốt, mang theo áo ấm vì nhiệt độ trên cao thấp hơn đồng bằng đáng kể. Sóng điện thoại ở một số đoạn yếu; báo trước lộ trình cho người thân là thói quen an toàn.
Vân Canh: lên từ phía Quy Nhơn – Tuy Phước
Vùng Vân Canh cũ nằm phía tây nam Quy Nhơn, dọc thung lũng sông Hà Thanh, là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Chăm H'roi. Đây là vùng núi gần Quy Nhơn nhất; đường đi từ thành phố hoặc từ vùng Tuy Phước, Diêu Trì cũ đi ngược lên phía tây theo thung lũng sông. Tuyến đường sắt Bắc – Nam cũng đi qua vùng này với một ga nhỏ.
Trung tâm Vân Canh cũ (nay thuộc xã Vân Canh) có chợ, trường, trạm y tế, dịch vụ cơ bản. Các xã vùng cao như Canh Liên ở xa hơn, đường lên dốc, có đoạn qua suối. Mùa mưa, nước sông Hà Thanh lên nhanh, một số đoạn đường ven sông có thể ngập tạm thời.
Với người Quy Nhơn, Vân Canh là nơi có thể đi về trong ngày để thăm làng, tìm hiểu văn hoá Chăm H'roi, dệt thổ cẩm. Thông tin về văn hoá, làng nghề có trong các chuyên mục khác của trang.
Bảng tra nhanh: vùng núi cũ, xã mới và hướng đi
Tên xã mới theo sắp xếp từ 7/2025. Hướng đi là hướng phổ biến, không phải duy nhất.
| Vùng cũ | Một số xã mới | Hướng đi phổ biến | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| An Lão | An Lão, An Hòa, An Vinh, An Toàn | Từ quốc lộ 1 vùng Hoài Nhơn rẽ lên thung lũng sông An Lão | Xã vùng cao đường dốc, mùa mưa dễ sạt lở |
| Hoài Ân | Hoài Ân, Ân Hảo, Ân Tường, Kim Sơn, Vạn Đức | Từ Bồng Sơn đi lên phía tây | Phần thung lũng dễ đi, phía tây dốc hơn |
| Vĩnh Thạnh | Vĩnh Thạnh, Vĩnh Sơn, Vĩnh Quang, Vĩnh Thịnh | Từ quốc lộ 19 vùng Tây Sơn đi ngược sông Kôn | Đường lên Vĩnh Sơn là đường núi, trời lạnh |
| Vân Canh | Vân Canh, Canh Vinh, Canh Liên | Từ Quy Nhơn – Tuy Phước đi lên thung lũng sông Hà Thanh | Gần Quy Nhơn nhất; mùa mưa đoạn ven sông dễ ngập |
Nếu cần đến một thôn làng cụ thể, nên hỏi người địa phương hoặc ủy ban xã, vì nhiều đường thôn chưa có trên ứng dụng bản đồ hoặc có tên khác. Các xã vùng cao có diện tích rộng, từ trung tâm xã đến thôn xa có thể mất thêm nhiều thời gian.
Chuẩn bị cho chuyến đi lên vùng núi
Dù đi công tác, về quê hay tham quan, những bước chuẩn bị sau giúp chuyến đi an toàn hơn:
- Kiểm thời tiết vài ngày trước và trong ngày đi; nếu có mưa lớn, cảnh báo lũ quét, sạt lở thì hoãn chuyến.
- Hỏi chính quyền xã hoặc người dân địa phương về tình trạng đường, nhất là các đoạn cầu tràn, đường đèo.
- Kiểm xe kỹ: phanh, lốp, đèn, xích; đổ đầy xăng ở trung tâm xã, vì các thôn xa ít cây xăng.
- Mang theo nước, đồ ăn nhẹ, áo mưa, áo ấm, đèn pin, sạc dự phòng; đi xe máy nên mang dụng cụ vá xe cơ bản.
- Đi ban ngày, tránh về muộn qua đường núi tối.
- Không cố vượt cầu tràn, ngầm khi nước đang chảy xiết, dù trông có vẻ cạn.
- Báo lộ trình và giờ dự kiến về cho người thân.
Nguyên tắc không vượt dòng nước chảy xiết qua cầu tràn được nhắc lại mỗi mùa mưa vì vẫn có người thiệt mạng do chủ quan. Nước chỉ ngang bánh xe cũng có thể cuốn trôi xe máy và người.
Xe khách, xe buýt lên vùng núi
Người dân vùng núi đi lại với đồng bằng chủ yếu bằng xe máy, xe khách nhỏ, xe buýt nội tỉnh và xe hợp đồng. Các tuyến xe buýt từ Quy Nhơn, Bồng Sơn, Tây Sơn đi lên trung tâm An Lão, Hoài Ân, Vĩnh Thạnh, Vân Canh cũ có tồn tại trong mạng xe buýt của tỉnh cũ; số chuyến trong ngày thường ít, giờ cố định.
Ngoài ra còn có xe tải nhỏ, xe chở hàng kết hợp chở người theo kiểu truyền thống ở một số vùng; hình thức này không an toàn và có thể vi phạm quy định, không nên đi. Khi cần đi xa vào thôn, người dân thường đi xe ôm địa phương, người lái quen đường.
Lịch và tuyến xe có thể thay đổi sau khi sắp xếp đơn vị hành chính và điều chỉnh mạng xe buýt. Hỏi tại bến xe, ủy ban xã hoặc người dân là nguồn tin đáng tin hơn các bài đăng cũ trên mạng.
Người lên vùng núi lần đầu bằng xe khách nên hỏi tài xế giờ chuyến về cuối cùng trong ngày, vì lỡ chuyến ở trung tâm xã vùng cao có thể phải ở lại qua đêm. Lưu số điện thoại nhà xe hoặc tài xế để liên hệ khi cần. Mang theo ít tiền mặt, vì không phải nơi nào ở vùng cao cũng nhận chuyển khoản hay có máy rút tiền.
Công tác, dạy học, khám bệnh ở vùng núi: đi lại hằng tuần
Nhiều giáo viên, nhân viên y tế, cán bộ từ đồng bằng lên công tác ở các xã vùng núi An Lão, Vĩnh Thạnh, Vân Canh, Hoài Ân cũ. Nhịp đi lại thường là lên đầu tuần, ở lại trường, trạm y tế hoặc nhà công vụ, cuối tuần về đồng bằng. Đường đi lặp lại mỗi tuần nên người đi quen từng khúc cua, từng cầu tràn, nhưng chính sự quen thuộc ấy dễ dẫn tới chủ quan vào mùa mưa.
Kinh nghiệm của những người đi lâu năm: đi theo nhóm khi có thể, xuất phát sớm để qua những đoạn khó khi trời còn sáng, dừng lại khi trời đổ mưa lớn thay vì cố chạy cho kịp. Mùa mưa, nhiều trường và trạm y tế bố trí người ở lại trực để không phải đi về giữa lúc lũ. Nếu bạn sắp nhận công tác vùng núi, hỏi đồng nghiệp đi trước về những đoạn đường cần tránh vào ngày mưa.
Với học sinh vùng cao ở bán trú, việc đưa đón đầu tuần, cuối tuần do gia đình và nhà trường phối hợp. Phụ huynh nên theo dõi thông báo nghỉ học khi có mưa lũ, không để trẻ tự đi qua suối, cầu tràn.
Câu hỏi thường gặp
Từ Quy Nhơn đi An Lão bằng gì?
Có thể đi xe khách, xe buýt từ Quy Nhơn hoặc Bồng Sơn lên trung tâm An Lão, hoặc tự đi xe máy, ô tô theo quốc lộ 1 ra vùng Hoài Nhơn rồi rẽ lên. Giờ xe cụ thể nên hỏi tại bến xe hoặc người địa phương.
Vĩnh Sơn thuộc xã nào sau sáp nhập?
Các xã Vĩnh Sơn và Vĩnh Kim cũ của huyện Vĩnh Thạnh được sắp xếp thành xã Vĩnh Sơn, tỉnh Gia Lai từ 7/2025. Đây là vùng núi cao, khí hậu mát, đường lên khá dốc.
Có đường từ Vĩnh Thạnh sang Gia Lai cũ không?
Có tuyến đường núi từ vùng Vĩnh Thạnh, Vĩnh Sơn đi sang vùng Kbang của Gia Lai cũ. Đường qua vùng núi, ít xe, nên đi ban ngày, mùa khô, xe tốt và hỏi trước tình trạng đường.
Đi Vân Canh có xa Quy Nhơn không?
Vân Canh là vùng núi gần Quy Nhơn nhất, nằm phía tây nam thành phố theo thung lũng sông Hà Thanh. Đi về trong ngày được. Thời gian tuỳ điểm đến trong vùng, các xã vùng cao xa hơn trung tâm xã khá nhiều.
Mùa nào không nên lên vùng núi Bình Định cũ?
Khoảng tháng 9 đến tháng 12, mùa mưa bão, nguy cơ lũ quét, sạt lở, ngập cầu tràn cao nhất. Nếu phải đi trong mùa này, theo dõi sát tin thời tiết và hỏi tình trạng đường trước khi đi.
Ở vùng núi có sóng điện thoại không?
Trung tâm các xã thường có sóng; một số thôn xa, đoạn đèo, thung lũng sâu sóng yếu hoặc mất sóng. Nên báo lộ trình cho người thân, mang sạc dự phòng và không đi một mình vào nơi vắng.