Muốn xem cổ vật Chăm từ vùng Bình Định cũ, nơi thuận tiện nhất là bảo tàng ở Quy Nhơn và Bảo tàng Quang Trung ở Tây Sơn cũ, ngoài ra Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng cũng có hiện vật thuộc giai đoạn Bình Định. Tại các cụm tháp, phần lớn tượng và phù điêu đã được đưa về bảo quản, nên xem bảo tàng là bước bổ sung cần thiết cho chuyến đi thực địa.
Câu hỏi thứ hai, ít người dám hỏi thẳng nhưng tìm kiếm rất nhiều: nếu khi đào móng nhà, cày ruộng mà gặp gạch cổ, mảnh tượng, đồ gốm thì phải làm gì, có được giữ, có được bán không. Theo nguyên tắc chung của pháp luật về di sản văn hoá, di vật, cổ vật phát hiện trong lòng đất không thuộc về người tìm thấy mà phải khai báo và giao cho cơ quan có thẩm quyền. Bài này giải thích nơi xem, cách xem, và những việc nên làm, không nên làm với cổ vật Chăm.
Vì sao muốn hiểu tháp Chăm phải vào bảo tàng
Khi đứng trước một ngọn tháp, bạn thấy kiến trúc gạch, nhưng thứ làm nên nhiều giá trị nghệ thuật của tháp, tức tượng, bệ đá, trán cửa, các khối trang trí góc, phần lớn không còn tại chỗ. Một số bị mất, vỡ trong chiến tranh và thời gian, một số được thu gom về bảo quản để tránh mất cắp và phong hóa. Kết quả là tháp ngoài thực địa giống một cái khung, còn những chi tiết đã từng lấp đầy khung ấy nằm trong bảo tàng.
Vì vậy, thứ tự tham quan hợp lý với người muốn tìm hiểu sâu là xem bảo tàng trước. Sau khi đã thấy tận mắt những khối makara, sư tử, Garuda, các mảng hoa lá bằng đá, khi đến tháp bạn sẽ biết những khoảng trống trên tường, những vị trí góc mái từng có gì. Ngược lại, xem tháp trước rồi vào bảo tàng cũng tốt, vì bạn sẽ mang theo câu hỏi cụ thể để tìm câu trả lời.
Bảo tàng còn có một ưu thế: chú thích về nguồn gốc. Biết một tượng được tìm thấy ở An Nhơn, Tuy Phước hay Tây Sơn cũ giúp nối hiện vật với địa điểm, và hiểu vùng nào từng có những công trình quan trọng dù ngày nay không còn tháp đứng.
Nơi xem hiện vật Chăm liên quan đến vùng Bình Định cũ
Tên gọi các bảo tàng có thể đã điều chỉnh sau khi Bình Định hợp nhất vào tỉnh Gia Lai; giờ mở cửa và quy định tham quan nên kiểm tra trước khi đi.
| Nơi | Ở đâu | Xem được gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bảo tàng ở Quy Nhơn (trước là bảo tàng tổng hợp tỉnh Bình Định) | Trung tâm Quy Nhơn | Điêu khắc đá, gạch trang trí, gốm, hiện vật khảo cổ vùng Bình Định | Dễ ghép với Tháp Đôi trong một buổi |
| Bảo tàng Quang Trung | Vùng Tây Sơn cũ | Chủ yếu về phong trào Tây Sơn; có hiện vật liên quan đến vùng đất trước đó | Ghép với Tháp Dương Long, Thủ Thiện |
| Bảo tàng Điêu khắc Chăm | Đà Nẵng | Bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn, có khu vực dành cho các tác phẩm từ Bình Định | Hợp với người đi dọc miền Trung |
| Khu di tích tại chỗ | Các cụm tháp, thành Đồ Bàn | Kiến trúc gạch, một số mảng đá còn gắn trên công trình | Dương Long còn nhiều mảng đá tại chỗ nhất |
Một số hiện vật Chăm từ vùng Bình Định đã được đưa ra nước ngoài từ thời thuộc địa và nằm trong bảo tàng các nước khác. Ảnh và tài liệu về chúng có thể tìm trong các ấn phẩm nghiên cứu, nhưng không thay được việc xem hiện vật thật trong nước.
Xem cổ vật trong bảo tàng cho có ích
Đọc nguồn gốc trước, ngắm sau. Chú thích thường ghi nơi tìm thấy, niên đại ước định và chất liệu. Ba thông tin này giúp bạn đặt hiện vật vào đúng bối cảnh, thay vì chỉ thấy một khối đá đẹp.
Chú ý mặt sau và phần đế. Hiện vật có mặt sau phẳng, thô thường từng gắn vào tường; tượng tròn chạm đều bốn phía có thể từng đứng riêng. Vết đục, mộng ghép ở đế cho biết cách lắp đặt.
So sánh theo nhóm. Đặt các hiện vật cùng loại, ví dụ nhiều khối makara, cạnh nhau trong đầu để thấy sự khác biệt về phong cách theo thời kỳ và nơi tìm thấy.
Nhìn dấu vết thời gian. Vết vỡ, mòn, đổi màu kể câu chuyện về những gì hiện vật đã trải qua: rơi từ trên tháp, nằm dưới đất, bị di chuyển. Đó cũng là một phần lịch sử của nó.
Tôn trọng quy định chụp ảnh. Một số khu trưng bày hạn chế đèn flash vì ánh sáng mạnh có thể ảnh hưởng hiện vật; làm theo hướng dẫn tại chỗ.
Nhặt được gạch, tượng, gốm cổ: nguyên tắc cơ bản
Ở vùng Bình Định cũ, chuyện người dân đào móng nhà, đào ao, cày ruộng gặp gạch cổ, mảnh gốm hay cả khối đá chạm không phải hiếm, nhất là quanh các cụm tháp và vùng An Nhơn, Tuy Phước, Tây Sơn cũ. Nguyên tắc chung của pháp luật về di sản văn hoá ở Việt Nam là di vật, cổ vật phát hiện trong lòng đất, dưới nước thuộc sở hữu toàn dân; người phát hiện có trách nhiệm bảo vệ hiện trạng và khai báo với chính quyền địa phương hoặc cơ quan văn hoá trong thời gian sớm nhất.
Người phát hiện và giao nộp có thể được ghi nhận, khen thưởng theo quy định. Ngược lại, tự ý giữ, mua bán, đưa ra nước ngoài hiện vật thuộc loại phải khai báo có thể bị xử lý. Chi tiết về thời hạn khai báo, mức thưởng, mức xử phạt nằm trong các văn bản pháp luật hiện hành và có thể thay đổi, nên bạn nên hỏi trực tiếp chính quyền phường, xã hoặc cơ quan văn hoá cấp tỉnh khi gặp trường hợp cụ thể.
Ngoài khía cạnh pháp lý, có một lý do thực tế để không tự đào lấy: một mảnh tượng tách khỏi vị trí tìm thấy mất đi phần lớn giá trị khoa học. Vị trí, độ sâu, những gì nằm xung quanh là thông tin giúp nhà khảo cổ hiểu về một công trình đã mất. Đào vội để lấy hiện vật ra cũng là xoá đi những thông tin ấy vĩnh viễn.
Gặp hiện vật cổ khi đào đất: các bước nên làm
Nếu bạn hoặc người quen gặp gạch cổ, mảnh tượng, đồ gốm nghi là cổ khi làm nhà, làm ruộng ở vùng Bình Định cũ, các bước an toàn và đúng nguyên tắc là:
- Tạm dừng đào ở khu vực đó, không cố lấy hiện vật ra nếu nó còn nằm trong đất.
- Chụp ảnh hiện trạng từ nhiều góc, có vật làm chuẩn kích thước (bút, điện thoại), ghi lại vị trí và độ sâu ước chừng.
- Che chắn tạm để tránh mưa, tránh người khác đến lấy hoặc làm vỡ.
- Báo cho chính quyền phường, xã nơi phát hiện; họ sẽ hướng dẫn và liên hệ cơ quan văn hoá, bảo tàng.
- Nếu hiện vật đã lỡ được lấy ra, giữ nguyên trạng, không rửa bằng hoá chất, không cạo, không dán, và mang theo khi giao nộp.
- Giữ lại giấy tờ, biên bản khi bàn giao để làm căn cứ ghi nhận sau này.
Thời gian dừng thi công thường ngắn nếu chỉ là hiện vật lẻ; trường hợp phát hiện dấu vết kiến trúc lớn, cơ quan chuyên môn có thể cần khảo sát thêm. Báo sớm thường giúp mọi việc nhanh hơn là để lâu rồi mới lộ ra.
Những điều không nên làm với cổ vật Chăm
Một số hành vi nghe vô hại nhưng gây tổn hại lâu dài cho di sản chung:
- Mua "đồ Chăm" trôi nổi ở chợ, tiệm đồ cổ hay qua mạng: vừa có nguy cơ là đồ giả, vừa có thể tiếp tay cho đào trộm nếu là đồ thật.
- Mang gạch vụn, mảnh đá từ khu tháp về làm kỷ niệm, dù là mảnh nhỏ nằm dưới đất.
- Dùng máy dò kim loại hay tự đào bới quanh các khu di tích, gò đất có dấu vết kiến trúc.
- Tự "phục chế" hiện vật bằng keo, xi măng, sơn, làm mất thông tin gốc và khó xử lý về sau.
- Đăng tọa độ chi tiết của nơi phát hiện hiện vật chưa được bảo vệ lên mạng xã hội, vô tình mời kẻ đào trộm.
- Đặt hiện vật cổ làm vật trang trí ngoài trời, nơi mưa nắng và người qua lại làm hỏng nhanh.
Nếu bạn muốn có một món kỷ niệm về di sản Chăm, những sản phẩm thủ công mới làm theo mẫu cổ, sách ảnh hay ấn phẩm của bảo tàng là lựa chọn không gây hại cho ai.
Cộng đồng giữ di sản: vai trò của người dân quanh tháp
Các cụm tháp ở vùng Bình Định cũ phần lớn nằm giữa làng, ruộng, khu dân cư. Người trông coi chính thức không thể có mặt ở mọi nơi mọi lúc, nên người dân sống quanh tháp là lực lượng bảo vệ quan trọng nhất. Họ là người đầu tiên thấy một mảng gạch rơi, một nhóm lạ đào bới ban đêm, hay một cây mọc lấn vào chân tháp.
Với khách tham quan, cách đơn giản để góp phần là tôn trọng những người ấy: hỏi han lịch sự, mua hàng quán địa phương nếu có, không làm phiền sinh hoạt, và nếu thấy dấu hiệu bất thường thì báo cho người trông coi hoặc chính quyền địa phương. Một di sản được giữ lâu dài khi những người sống bên cạnh nó thấy giá trị của nó trong đời sống của chính họ, không chỉ trong sách vở.
Nhiều địa phương có tháp Chăm đã gắn di tích với sinh hoạt cộng đồng: trường học đưa học sinh đến tìm hiểu, các buổi giới thiệu lịch sử vùng đất, những dịp dọn vệ sinh quanh khu tháp. Khi trẻ em lớn lên với ý thức rằng ngọn tháp đầu làng là của chung, nguy cơ đào trộm, xâm lấn hay vô tình phá hoại giảm đi rõ rệt. Với người ở xa, chia sẻ thông tin đúng, không thổi phồng, không truyền bá những câu chuyện "kho báu dưới tháp" cũng là một cách góp phần. Những lời đồn kiểu ấy từng khiến nhiều di tích bị đào bới trái phép, gây hư hại không thể phục hồi.
Câu hỏi thường gặp
Bảo tàng nào ở Quy Nhơn có hiện vật Chăm?
Bảo tàng ở trung tâm Quy Nhơn, trước đây là bảo tàng tổng hợp của tỉnh Bình Định, trưng bày nhiều hiện vật Chăm tìm thấy trong vùng như tượng đá, phù điêu, gạch trang trí và gốm. Tên gọi có thể đã thay đổi sau hợp nhất tỉnh, nên bạn nên kiểm tra thông tin hiện hành trước khi đến.
Đào đất gặp cổ vật thì có được giữ không?
Theo nguyên tắc chung của pháp luật về di sản văn hoá, di vật, cổ vật phát hiện trong lòng đất thuộc sở hữu toàn dân, người phát hiện phải khai báo và giao nộp cho cơ quan có thẩm quyền. Người giao nộp có thể được ghi nhận, khen thưởng theo quy định hiện hành.
Mua đồ cổ Chăm ở chợ có phạm luật không?
Tuỳ hiện vật có nguồn gốc hợp pháp và có thuộc diện phải đăng ký, quản lý hay không. Rủi ro lớn là bạn không thể biết món đồ có phải là thật, có phải do đào trộm mà ra hay không. Cách an toàn nhất là không mua hiện vật Chăm trôi nổi không rõ nguồn gốc.
Gạch vụn rơi ở chân tháp có được nhặt về không?
Không nên. Mảnh gạch rơi vẫn là một phần của di tích, có thể được dùng trong nghiên cứu hoặc tu bổ. Nếu ai cũng nhặt một mảnh, di tích sẽ mất dần. Bạn có thể chụp ảnh hoặc báo cho người trông coi nếu thấy gạch mới rơi nhiều.
Có thể xem gốm Gò Sành ở đâu?
Gốm Gò Sành, sản phẩm của các lò gốm thời Champa ở vùng An Nhơn cũ, được trưng bày ở bảo tàng tại Quy Nhơn và trong một số sưu tập nghiên cứu. Tại thực địa, khu lò chủ yếu còn là gò đất và mảnh vỡ, khó xem với người không chuyên.
Báo phát hiện cổ vật cho ai?
Bước đầu tiên là báo cho chính quyền phường, xã nơi phát hiện. Chính quyền sẽ hướng dẫn và liên hệ cơ quan văn hoá, bảo tàng cấp tỉnh để xác minh. Không cần tự mình mang hiện vật đi xa; giữ nguyên hiện trạng và chờ hướng dẫn là cách đúng.