Trước ngày 1/7/2025, tỉnh Bình Định có 11 đơn vị cấp huyện: thành phố Quy Nhơn, thị xã An Nhơn, thị xã Hoài Nhơn và tám huyện An Lão, Hoài Ân, Phù Mỹ, Phù Cát, Tây Sơn, Tuy Phước, Vân Canh, Vĩnh Thạnh. Từ ngày đó cấp huyện không còn; vùng đất của 11 đơn vị này được chia lại thành 58 phường, xã trực thuộc tỉnh Gia Lai.
Tên các huyện cũ không biến mất. Gần như huyện nào cũng để lại tên mình cho ít nhất một xã, phường mới, nhiều huyện còn tách ra thành cả "chùm" đơn vị mang tên chỉ hướng như Phù Mỹ Bắc, Phù Mỹ Nam, Tuy Phước Đông, Tuy Phước Tây. Bài này đi qua từng huyện thị: tên gọi có từ bao giờ, nghĩa ra sao khi đã rõ, đặc điểm vùng đất và nay thuộc những đơn vị nào.
Một lưu ý trước: lịch sử thành lập và tách nhập của các huyện có rất nhiều quyết định nhỏ qua từng thời kỳ. Bài chỉ nêu những mốc đã được ghi nhận rộng rãi; với năm thành lập cụ thể của từng huyện, bạn nên tra văn bản gốc.
Bảng tổng quan 11 huyện thị cũ
Bảng dưới xếp từ bắc vào nam, rồi các huyện miền núi phía tây. Cột cuối cho biết các đơn vị mới hình thành chủ yếu từ đất của huyện thị đó:
| Huyện thị cũ | Vùng | Các phường, xã mới chủ yếu (từ 1/7/2025) |
|---|---|---|
| Thị xã Hoài Nhơn | Đồng bằng ven biển phía bắc | Phường Hoài Nhơn, Hoài Nhơn Bắc, Hoài Nhơn Nam, Hoài Nhơn Đông, Hoài Nhơn Tây, Tam Quan, Bồng Sơn |
| Huyện Hoài Ân | Thung lũng trung du | Xã Hoài Ân, Ân Hảo, Ân Tường, Kim Sơn, Vạn Đức |
| Huyện An Lão | Miền núi phía tây bắc | Xã An Lão, An Hòa, An Toàn, An Vinh |
| Huyện Phù Mỹ | Đồng bằng ven biển, đầm phá | Xã Phù Mỹ, Phù Mỹ Bắc, Phù Mỹ Nam, Phù Mỹ Đông, Phù Mỹ Tây, Bình Dương, An Lương |
| Huyện Phù Cát | Đồng bằng ven biển, có sân bay | Xã Phù Cát, Ngô Mây, Đề Gi, Cát Tiến, Xuân An, Hòa Hội, Hội Sơn |
| Thị xã An Nhơn | Đồng bằng sông Côn | Phường An Nhơn, An Nhơn Bắc, An Nhơn Nam, An Nhơn Đông, Bình Định; xã An Nhơn Tây |
| Huyện Tây Sơn | Trung du ven sông Côn | Xã Tây Sơn, Bình Khê, Bình Phú, Bình Hiệp, Bình An |
| Huyện Vĩnh Thạnh | Miền núi | Xã Vĩnh Thạnh, Vĩnh Quang, Vĩnh Sơn, Vĩnh Thịnh |
| Huyện Tuy Phước | Đồng bằng hạ lưu, đầm Thị Nại | Xã Tuy Phước, Tuy Phước Bắc, Tuy Phước Đông, Tuy Phước Tây |
| Thành phố Quy Nhơn | Đô thị ven biển | Phường Quy Nhơn, Quy Nhơn Đông, Quy Nhơn Tây, Quy Nhơn Nam, Quy Nhơn Bắc; xã Nhơn Châu |
| Huyện Vân Canh | Miền núi phía nam | Xã Vân Canh, Canh Vinh, Canh Liên |
Một số xã cũ bị chia cho hai đơn vị mới, ví dụ xã An Nghĩa của An Lão được chia cho xã An Hòa và xã An Toàn, xã Canh Hiệp của Vân Canh được chia cho xã Vân Canh và xã Canh Vinh. Nếu nhà bạn ở những xã như vậy, cần hỏi chính quyền để biết thôn mình về đơn vị nào.
Ba đô thị: Quy Nhơn, An Nhơn, Hoài Nhơn
Cả ba đô thị lớn nhất của Bình Định cũ đều mang chữ "Nhơn", cách đọc kiểu Đàng Trong của chữ "nhân". Hoài Nhơn là tên lâu đời nhất, có từ năm 1471 khi phủ Hoài Nhơn được lập trên đất vừa thuộc về Đại Việt. Quy Nhơn có từ đầu thế kỷ XVII khi phủ Hoài Nhơn đổi tên. An Nhơn là tên phủ, huyện thời Nguyễn ở vùng đồng bằng sông Côn, đất của thành Đồ Bàn và thành Bình Định.
Về hành chính hiện đại, Quy Nhơn lên thành phố năm 1986. An Nhơn từ huyện lên thị xã năm 2011, Hoài Nhơn lên thị xã năm 2020. Đến năm 2025, ba đô thị này trở thành ba cụm phường: năm phường mang tên Quy Nhơn, bốn phường mang tên An Nhơn cùng phường Bình Định, năm phường mang tên Hoài Nhơn cùng phường Tam Quan và phường Bồng Sơn.
Tên Bồng Sơn và Tam Quan đáng chú ý. Bồng Sơn là tên thị trấn lâu đời bên sông Lại Giang, từng là trung tâm của huyện Hoài Nhơn cũ; Tam Quan là vùng nổi tiếng với dừa và nghề làm thảm, chỉ xơ dừa. Hai tên này được giữ làm tên phường, cho thấy cách sắp xếp năm 2025 cố gắng giữ những địa danh mà người dân gắn bó.
Riêng cái tên Bình Định trên bản đồ mới chỉ còn ở một phường thuộc vùng An Nhơn cũ. Đó là vùng thị trấn Bình Định ngày trước, nơi đặt thành Bình Định thời Nguyễn, sau thành phường của thị xã An Nhơn. Người ở đây vì thế là những người duy nhất còn ghi chữ "Bình Định" trên địa chỉ hành chính, một chi tiết nhỏ mà thú vị của lần sắp xếp 2025.
Đồng bằng ven biển: Phù Mỹ, Phù Cát, Tuy Phước
Phù Mỹ và Phù Cát là hai huyện nằm cạnh nhau ở dải đồng bằng giữa, phía đông giáp biển. Theo nhiều tài liệu địa chí, cả hai có chung gốc từ một huyện thời Nguyễn trước khi được tách thành hai. Phù Mỹ có đầm Trà Ổ và vùng đồi cát ven biển; Phù Cát có cửa biển Đề Gi, vùng Cát Tiến ven biển và sân bay Phù Cát nằm trong địa bàn huyện.
Đơn vị mới ở Phù Mỹ chủ yếu đặt tên theo hướng, cộng thêm xã Bình Dương (từ thị trấn Bình Dương cũ) và xã An Lương. Ở Phù Cát thì đa dạng hơn: xã Phù Cát (vùng thị trấn Ngô Mây cũ), xã Ngô Mây, xã Đề Gi, xã Cát Tiến, xã Xuân An, xã Hòa Hội, xã Hội Sơn. Tên Ngô Mây là tên một người con của vùng đất được đặt cho thị trấn huyện lỵ trước đây.
Tuy Phước nằm ở hạ lưu sông Côn và sông Hà Thanh, bao quanh đầm Thị Nại về phía tây. Đây là đất của nhiều làng nghề và là quê của nhà thơ Xuân Diệu (Gò Bồi) và danh nhân tuồng Đào Tấn. Tuy Phước tách thành bốn xã mang tên Tuy Phước theo hướng; thị trấn Diêu Trì, nơi có ga tàu quan trọng của tuyến Bắc – Nam, nay thuộc xã Tuy Phước.
Trung du sông Côn: Tây Sơn và Hoài Ân
Tây Sơn là huyện mang tên phong trào, tên vương triều. Thời Nguyễn và thời Pháp, vùng này có tên là huyện Bình Khê; tên Tây Sơn được dùng chính thức cho huyện trong nửa sau thế kỷ XX. Trung tâm huyện là thị trấn Phú Phong, nơi có Bảo tàng Quang Trung. Năm 2025, tên Bình Khê trở lại làm tên một xã, bên cạnh xã Tây Sơn (vùng Phú Phong cũ), xã Bình Phú, xã Bình Hiệp và xã Bình An. Cách đặt tên này khiến tên huyện cũ và tên huyện mới cùng hiện diện trên bản đồ.
Một điều người đọc hay hỏi: vì sao các xã mới ở Tây Sơn nhiều tên bắt đầu bằng "Bình"? Lý do là trước 2025, phần lớn xã của huyện Tây Sơn đã mang chữ "Bình" hoặc "Tây" (Bình Thành, Bình Tân, Tây Vinh, Tây Xuân…), dấu vết của tên huyện Bình Khê và tên Tây Sơn. Khi gộp, tên mới giữ chữ "Bình" quen thuộc.
Hoài Ân là huyện trung du nằm ở thung lũng sông Kim Sơn, phía tây Hoài Nhơn. Tên huyện lỵ cũ là thị trấn Tăng Bạt Hổ, đặt theo tên một nhà yêu nước cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX quê ở vùng này. Năm 2025, Hoài Ân thành các xã Hoài Ân, Ân Hảo, Ân Tường, Kim Sơn, Vạn Đức; chữ "Ân" được giữ trong nhiều tên mới.
Ba huyện miền núi: An Lão, Vĩnh Thạnh, Vân Canh
An Lão ở phía tây bắc, giáp vùng núi Quảng Ngãi, là nơi sinh sống của đồng bào H'rê và Bahnar. Huyện có địa hình núi cao, thung lũng sông An Lão. Năm 2025, An Lão thành bốn xã: An Lão, An Hòa, An Toàn, An Vinh. Chữ "An" đầu tên các xã cũ (An Hưng, An Tân, An Trung, An Dũng…) được giữ lại toàn bộ.
Vĩnh Thạnh ở thượng nguồn sông Côn, có các hồ thủy điện, thủy lợi lớn và vùng cao Vĩnh Sơn. Đồng bào Bahnar sống ở nhiều làng trong huyện. Năm 2025, Vĩnh Thạnh thành bốn xã cùng mang chữ "Vĩnh": Vĩnh Thạnh, Vĩnh Quang, Vĩnh Sơn, Vĩnh Thịnh. Nghe tên, người ngoài khó đoán đâu là xã trung tâm; xã Vĩnh Thạnh gồm thị trấn Vĩnh Thạnh cũ và xã Vĩnh Hảo.
Vân Canh ở phía nam, giáp vùng núi Phú Yên cũ (nay thuộc Đắk Lắk), là nơi có cộng đồng Chăm H'roi và Bahnar. Huyện có tuyến đường sắt Bắc – Nam đi qua vùng đèo phía nam. Năm 2025 Vân Canh thành ba xã: Vân Canh, Canh Vinh, Canh Liên. Chữ "Canh" đặc trưng của các xã cũ (Canh Hiển, Canh Thuận, Canh Hòa…) tiếp tục được dùng.
Ba huyện miền núi có điểm chung là diện tích rộng, dân cư thưa, nhiều làng đồng bào dân tộc thiểu số, đường đi lại xa trung tâm. Khi bỏ cấp huyện, người dân ở đây lo nhất chuyện khoảng cách đến nơi làm giấy tờ; trên thực tế, các xã mới vẫn có trụ sở ở trung tâm huyện lỵ cũ hoặc gần đó, và nhiều thủ tục chuyển sang làm trực tuyến. Với khách du lịch, đây là những vùng còn giữ cảnh rừng núi, suối, hồ thủy lợi và văn hoá làng của đồng bào.
Mẹo đọc tên một đơn vị mới để đoán huyện cũ
Tên có chữ chỉ hướng. Nếu tên là "tên huyện cũ + Bắc/Nam/Đông/Tây", gần như chắc chắn đơn vị đó nằm trong vùng huyện thị cũ cùng tên. Ví dụ Phù Mỹ Đông thuộc vùng Phù Mỹ cũ, phía biển.
Tên trùng hẳn tên huyện cũ. Xã Tây Sơn, xã Phù Cát, xã Tuy Phước, xã Vân Canh… là đơn vị chứa trung tâm huyện cũ (thị trấn huyện lỵ). Đây thường là nơi đặt trụ sở chính quyền xã mới và tập trung dịch vụ.
Tên mang chữ đầu đặc trưng. Chữ "An" ở An Lão, chữ "Ân" ở Hoài Ân, chữ "Vĩnh" ở Vĩnh Thạnh, chữ "Canh" ở Vân Canh, chữ "Bình" ở Tây Sơn là các dấu hiệu tốt. Riêng chữ "An" cần cẩn thận: An Nhơn Tây thuộc An Nhơn, không thuộc An Lão.
Tên lịch sử, tên người. Bình Khê, Bình Định, Ngô Mây, Đề Gi, Bồng Sơn, Tam Quan là các tên cũ được hồi sinh hoặc giữ nguyên; muốn biết thuộc huyện nào, phải nhớ hoặc tra bảng. Đây là nhóm dễ nhầm nhất với người ở xa.
Khi mọi mẹo đều không chắc. Hỏi tên thôn. Tên thôn, làng gần như không đổi, và người địa phương nghe tên thôn là biết ngay thuộc vùng nào. Một câu như "thôn Kiên Mỹ ở Tây Sơn" hay "làng An Thái ở An Nhơn" rõ ràng hơn mọi cái tên hành chính mới, nhất là với người lớn tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Bình Định cũ có bao nhiêu huyện?
Trước ngày 1/7/2025, Bình Định có 11 đơn vị cấp huyện gồm thành phố Quy Nhơn, hai thị xã An Nhơn và Hoài Nhơn, và tám huyện An Lão, Hoài Ân, Phù Mỹ, Phù Cát, Tây Sơn, Tuy Phước, Vân Canh, Vĩnh Thạnh. Từ ngày đó cấp huyện được bỏ trên cả nước.
Huyện Tây Sơn trước đây tên gì?
Thời Nguyễn và thời Pháp, vùng huyện Tây Sơn có tên là huyện Bình Khê. Tên Tây Sơn được dùng chính thức cho huyện trong nửa sau thế kỷ XX để ghi nhớ phong trào Tây Sơn. Từ 1/7/2025, cả hai tên cùng tồn tại dưới dạng xã Tây Sơn và xã Bình Khê.
Thị trấn Diêu Trì nay thuộc đâu?
Thị trấn Diêu Trì của huyện Tuy Phước cũ nay thuộc xã Tuy Phước, cùng với thị trấn Tuy Phước và một số xã lân cận. Ga Diêu Trì vẫn giữ tên gọi quen thuộc và là ga chính của tuyến đường sắt Bắc – Nam ở khu vực này.
Huyện nào của Bình Định cũ có đồng bào Chăm H'roi?
Đồng bào Chăm H'roi sống tập trung ở vùng Vân Canh, huyện miền núi phía nam của Bình Định cũ. Sau năm 2025, vùng này thuộc các xã Vân Canh, Canh Vinh và Canh Liên của tỉnh Gia Lai.
Vì sao nhiều xã mới có tên giống tên huyện cũ?
Khi bỏ cấp huyện, tên huyện là tên quen thuộc nhất với người dân, nên được dùng làm tên cho đơn vị chứa trung tâm huyện cũ, kèm các tên chỉ hướng cho những đơn vị xung quanh. Cách đặt này giúp người dân dễ hình dung vị trí.
Thị xã An Nhơn và Hoài Nhơn thành lập năm nào?
An Nhơn được nâng từ huyện lên thị xã năm 2011, Hoài Nhơn lên thị xã năm 2020. Cả hai đô thị này đến năm 2025 được chia thành các phường và xã mới, không còn là đơn vị cấp huyện.