Võ Bình Định có hàng chục bài quyền tay không và bài binh khí, mỗi lò võ giữ một bộ riêng. Một số bài được nhắc nhiều khi nói về võ Bình Định là Ngọc Trản quyền, Lão Mai quyền, Hùng Kê quyền; binh khí truyền thống gồm roi (côn), kiếm, đao, thương, siêu và nhiều loại khác. Tên bài quyền thường lấy hình ảnh thiên nhiên, con vật hoặc đồ vật, mang ý nghĩa về cách đánh.
Bài này giới thiệu ý nghĩa tên gọi các bài quyền phổ biến, đặc điểm các nhóm binh khí, và trình tự học binh khí an toàn. Thông tin về nguồn gốc từng bài được ghi theo truyền khẩu khi chưa có tài liệu chắc chắn. Bài không hướng dẫn tự tập binh khí: binh khí chỉ nên tập ở võ đường, dưới sự hướng dẫn của thầy.
Vì sao bài quyền có những cái tên như thơ
Người mới nghe tên các bài quyền Bình Định thường ngạc nhiên vì chúng nghe giống tên bài thơ hơn tên bài võ: Ngọc Trản (chén ngọc), Lão Mai (cây mai già), Hùng Kê (gà trống), Phượng Hoàng, Tứ Linh. Cách đặt tên này có lý do: tên gợi hình ảnh, giúp nhớ bài và gợi ý về tinh thần, dáng vẻ của đòn thế.
Tên lấy từ con vật thường gợi lối đánh: gà trống nhanh, gắt, mổ liên tục; hổ mạnh, chụp, vồ; hạc nhẹ, đứng một chân, mổ bất ngờ. Tên lấy từ cây cỏ, đồ vật thường gợi tính chất: cây mai già dẻo dai, gốc chắc; chén ngọc tròn đầy, kín đáo. Các bài thiệu đi kèm lại dùng nhiều hình ảnh thơ để mô tả từng thế.
Cùng một tên bài, các lò võ khác nhau có thể có những bài khác nhau, hoặc cùng bài nhưng dị bản về đường đi, số thế. Vì vậy khi hai người tập ở hai lò cùng nói mình biết bài Lão Mai, chưa chắc họ đang tập cùng một thứ. Đây là đặc điểm của võ truyền khẩu, không phải sự nhầm lẫn.
Đối với người tìm hiểu, cách tiếp cận hợp lý là xem tên bài như một "họ" có nhiều biến thể, thay vì tìm một phiên bản "chuẩn" duy nhất. Các liên đoàn võ cổ truyền hiện nay có xây dựng bài quyền quy định cho thi đấu, nhưng điều đó không làm mất giá trị các dị bản ở làng.
Ba bài quyền thường được nhắc khi nói về võ Bình Định
Ngọc Trản quyền. "Ngọc trản" nghĩa là chén ngọc. Đây là một trong những bài quyền được coi là tiêu biểu của võ Bình Định, được nhiều lò dạy và có mặt trong các buổi biểu diễn. Người trong nghề mô tả bài có đường đi tròn trịa, đòn thế liên hoàn, công thủ cân bằng, đòi hỏi tấn vững và nhịp nhàng. Nguồn gốc cụ thể của bài được kể khác nhau tuỳ lò.
Lão Mai quyền. "Lão mai" là cây mai già, hình ảnh của sự dẻo dai, gốc rễ vững chắc. Bài thường được mô tả là có nhiều thế tấn thấp, chuyển hướng, kết hợp mềm và cứng. Đây là bài phổ biến, được dạy ở nhiều lò, và có nhiều dị bản thiệu.
Hùng Kê quyền. "Hùng kê" là gà trống. Bài mô phỏng tinh thần gà chọi: nhanh, gắt, đá và mổ liên tục, nhiều thế đứng một chân. Truyền khẩu ở một số nơi gắn bài này với thời Tây Sơn, có nơi gắn với vua Quang Trung; những liên hệ này chưa có tài liệu đương thời xác nhận.
Các bài khác. Ngoài ba bài trên, võ Bình Định còn nhiều bài quyền mang tên con vật (hổ, hạc, xà, long), tên thiên nhiên, tên số (tứ linh, thất bộ…) và những bài riêng của từng lò. Người học thường được dạy từ bài ngắn, đơn giản rồi mới tới các bài dài, khó.
Các nhóm binh khí truyền thống
Binh khí trong võ cổ truyền Bình Định rất đa dạng. Bảng dưới gom thành các nhóm theo hình dáng và cách dùng, ở mức giới thiệu, không phải hướng dẫn:
| Nhóm | Ví dụ | Đặc điểm khi tập |
|---|---|---|
| Côn, roi (gậy dài) | Roi, côn, côn ngắn | Phổ biến nhất, thường học đầu tiên; luyện phối hợp tay, thân và bộ pháp |
| Binh khí ngắn có lưỡi | Kiếm, đao, song kiếm | Đòi hỏi kiểm soát tốt, tập với dụng cụ tập không sắc trước |
| Binh khí cán dài có lưỡi | Thương, siêu, đại đao, chỉa ba | Nặng, tầm xa, cần thể lực và không gian rộng |
| Binh khí mềm, đặc biệt | Roi xích, binh khí đôi theo lò | Ít gặp, chủ yếu ở người tập lâu năm |
| Đồ dùng đời thường | Đòn gánh, quạt, ghế (theo một số lò) | Thể hiện tính thực dụng: dùng vật quen thuộc để tự vệ |
Trong thi đấu võ cổ truyền hiện nay, các nội dung binh khí có quy định cụ thể về loại, kích thước và cách thực hiện. Ở võ đường, binh khí tập thường làm bằng gỗ, tre, hoặc kim loại không sắc; binh khí thật chỉ để biểu diễn ở trình độ cao, dưới sự giám sát nghiêm ngặt.
Cây roi: binh khí "quốc dân" của võ Bình Định
Nếu chỉ chọn một binh khí đại diện cho võ Bình Định, phần lớn người trong nghề sẽ chọn cây roi. Roi dễ làm từ tre, gỗ có sẵn trong làng, dễ mang theo, trông như một vật dụng thường ngày nên không gây chú ý. Trong lịch sử, đó là lựa chọn tự nhiên của người nông dân cần tự vệ.
Kỹ thuật roi Bình Định nổi tiếng nhất gắn với làng Thuận Truyền, nhưng gần như lò nào cũng có bài roi riêng. Đặc điểm chung là đường roi liên tục, xoay vòng che thân, kết hợp đâm, quét, gạt, và chuyển tay linh hoạt. Người tập roi tốt phải có cổ tay dẻo, vai khoẻ, bộ pháp nhanh.
Với người mới, roi cũng là binh khí "dạy" nhiều thứ: cảm giác khoảng cách, cách dùng lực từ thân chứ không chỉ từ tay, cách giữ nhịp. Những kỹ năng này chuyển sang được các binh khí khác. Vì vậy nhiều võ sư khuyên học roi kỹ trước khi đụng tới kiếm, đao.
Câu ca dao "con gái Bình Định cầm roi đi quyền" cho thấy roi gắn với đời sống của cả phụ nữ. Một cây roi tre dựng ở góc nhà từng là hình ảnh quen thuộc ở nhiều làng võ.
Siêu, thương, đao: binh khí cán dài và nét Bình Định
Siêu là loại đao có lưỡi lớn gắn trên cán dài, dùng để chém, gạt, quét ở tầm xa. Trong võ cổ truyền Việt Nam nói chung và Bình Định nói riêng, siêu thường xuất hiện trong các tiết mục biểu diễn ấn tượng vì đường múa rộng, mạnh. Truyền khẩu ở Bình Định thường gắn siêu và các binh khí cán dài với hình ảnh tướng lĩnh thời Tây Sơn.
Thương (giáo) là binh khí cán dài, mũi nhọn, chủ yếu đâm và gạt. Đại đao, chỉa ba (đinh ba) cũng thuộc nhóm này. Các binh khí cán dài đòi hỏi không gian rộng, thể lực tốt và kỹ thuật kiểm soát cao, nên thường chỉ dạy cho võ sinh đã tập lâu.
Khi xem biểu diễn binh khí cán dài, người xem nên đứng đúng khu vực quy định. Dù là dụng cụ biểu diễn, một cú quét của cán dài có thể gây chấn thương nếu đứng quá gần. Các tổ chức biểu diễn có kinh nghiệm luôn bố trí khoảng cách an toàn.
Đao và kiếm thuộc nhóm binh khí ngắn hơn, đòi hỏi kiểm soát cổ tay, góc lưỡi và bộ pháp chính xác. Trong võ Bình Định có các bài kiếm đơn, song kiếm, đao đơn, mỗi lò một kiểu. Người tập thường dùng kiếm gỗ hoặc kiếm tập không sắc trong thời gian dài trước khi được biểu diễn với binh khí thật, và nhiều người tập cả đời chỉ dùng binh khí tập.
Xem một bài quyền biểu diễn: nên để ý gì
Tấn có vững không. Người xem không chuyên thường bị cuốn vào tốc độ tay, nhưng người trong nghề nhìn chân trước. Một bài quyền tốt có tấn thấp, chắc, chuyển tấn gọn, không lảo đảo ở các thế xoay. Nhìn kỹ đầu gối và bàn chân của người diễn sẽ thấy khác biệt giữa người tập lâu và người mới.
Nhịp nhanh chậm có rõ không. Bài quyền Bình Định có nhịp: đoạn chậm để thủ thế, đoạn nhanh dồn đòn, có những điểm dừng dứt khoát kèm tiếng hô. Bài diễn đều đều một tốc độ, hoặc nhanh từ đầu đến cuối, thường thiếu cái "hồn" của quyền.
Ánh mắt và hướng nhìn. Người diễn giỏi luôn nhìn theo hướng đòn, như đang đối mặt với đối thủ thật. Ánh mắt lơ đãng, nhìn xuống đất hay nhìn khán giả là dấu hiệu bài quyền chỉ đang được "trình bày" chứ chưa được "đánh".
Đường quyền có trở về điểm xuất phát. Nhiều bài quyền được thiết kế để kết thúc đúng chỗ bắt đầu. Người diễn kết thúc lệch vị trí nhiều có thể đã sai bước giữa chừng. Đây là chi tiết mà các giám khảo thi đấu quyền rất để ý.
Binh khí có kiểm soát. Với bài binh khí, để ý xem binh khí có rung lắc khi dừng, có chạm đất không chủ ý, tay có đổi cầm gọn không. Kiểm soát tốt binh khí quan trọng hơn múa nhanh.
Trang phục và lễ. Bài biểu diễn đúng lối thường mở đầu và kết thúc bằng phép chào. Người diễn chỉnh tề, chào khán giả, chào thầy trước khi vào bài. Những chi tiết này nói lên võ đức của võ đường nhiều hơn số đòn trong bài.
Học binh khí an toàn: những nguyên tắc cơ bản
Đây không phải hướng dẫn tự tập, mà là những nguyên tắc để bạn đánh giá một võ đường có dạy binh khí nghiêm túc hay không:
- Có nền tay không trước. Võ đường tốt không cho học binh khí khi chưa có tấn vững và kiểm soát cơ thể.
- Dụng cụ tập phù hợp. Người mới dùng binh khí gỗ, tre hoặc kim loại không sắc, kích thước, trọng lượng hợp với vóc dáng.
- Khoảng cách và không gian. Mỗi người tập có đủ không gian, không múa binh khí trong khu đông người, có quy định rõ về khoảng cách.
- Khởi động kỹ. Cổ tay, vai, lưng là những vùng dễ chấn thương khi tập binh khí; khởi động và giãn cơ là bắt buộc.
- Có người giám sát. Trẻ em và người mới không tự tập binh khí ở nhà khi chưa được thầy cho phép.
- Bảo quản đúng chỗ. Binh khí cất trên giá, xa tầm tay trẻ nhỏ; binh khí có lưỡi thật cần được quản lý chặt chẽ theo quy định.
Nếu thấy võ đường cho trẻ nhỏ múa binh khí có lưỡi sắc, hoặc tập trong không gian chật mà không có người trông, đó là dấu hiệu đáng lo. Hãy hỏi thầy về quy trình an toàn trước khi cho con theo học phần binh khí.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc Trản quyền nghĩa là gì?
Ngọc trản nghĩa là chén ngọc. Ngọc Trản quyền là một trong những bài quyền được coi là tiêu biểu của võ Bình Định, được nhiều lò võ dạy và thường xuất hiện trong các buổi biểu diễn. Mỗi lò có thể có dị bản riêng về đường đi và bài thiệu.
Hùng Kê quyền có phải do vua Quang Trung sáng tạo?
Truyền khẩu ở một số nơi gắn Hùng Kê quyền với thời Tây Sơn hoặc với vua Quang Trung, nhưng chưa có tài liệu đương thời xác nhận. Nên xem đây là giai thoại gắn với niềm tự hào địa phương hơn là sự kiện lịch sử.
Binh khí nào thường học đầu tiên?
Phần lớn võ đường cho võ sinh học roi hoặc côn đầu tiên vì an toàn hơn binh khí có lưỡi, và giúp rèn các kỹ năng nền tảng như khoảng cách, nhịp, cách dùng lực từ thân. Sau đó mới chuyển sang kiếm, đao, thương tuỳ lò.
Siêu là binh khí gì?
Siêu là loại đao lưỡi lớn gắn trên cán dài, dùng để chém, gạt, quét ở tầm xa. Đây là binh khí cán dài thường xuất hiện trong biểu diễn võ cổ truyền vì đường múa rộng và mạnh, và thường chỉ dạy cho võ sinh đã tập lâu năm.
Có nên mua binh khí về nhà cho trẻ tự tập?
Không nên. Trẻ chỉ nên tập binh khí ở võ đường, dưới sự hướng dẫn của thầy và bằng dụng cụ tập phù hợp. Binh khí ở nhà dễ gây tai nạn cho chính trẻ và người xung quanh, kể cả loại bằng gỗ.
Các bài quyền có giống nhau giữa các lò võ không?
Không hoàn toàn. Cùng một tên bài, các lò có thể có đường đi, số thế và bài thiệu khác nhau do truyền khẩu qua nhiều đời. Trong thi đấu, các liên đoàn có bài quyền quy định để chấm điểm thống nhất.